سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 505

امکان تحقق نداشته باشد، یک چنین چیزی وجود ندارد.

مثال عبارت از این است که اگر ما یک ارتفاع یک متری داشته باشیم، انسان بخواهد از این ارتفاع یک متری بالا برود، هیچ گونه به حسب واقع توقّف بر این ندارد که یک نردبانی باشد، یا پلّه ای وجود داشته باشد، ارتفاع یک متری را بدون هیچ گونه نردبان و پلّه کان انسان می تواند در خارج محقق کند.

امّا عادت بر این جاری شده است که همین ارتفاع یک متری را هم به وسیلۀ دو یا سه یا چهار پله مردم به آن می رسند و تحقق پیدا می کند. پس ما اگر گفتیم که ارتفاع یک متری مقدمه اش عبارت از سه تا پلّه است، این معنایش این نیست که این ارتفاع با نبودن این پلّه ها امکان وقوعی ندارد که تحقق پیدا کند بلکه معنایش این است که کاملا امکان تحقق دارد، لکن«لسهوله الامر» عادت بر این جریان پیدا کرده است که همین ارتفاع کم هم به وسیلۀ پلّه های متعدّد تحقق پیدا کند. پس احتمال اوّل در رابطۀ با مقدمۀ عادی، عبارت از یک چنین معنایی است که عادتا، عادت جاری شده بر اینکه از این راه به ذی المقدمه برسد و الاّ به خود عرف هم شما بگویید امکان دارد که بدون پلّه انسان ارتفاع یک متری را بالا برود؟ عرف می گوید: بله! هیچ مسأله ای نیست، هیچ گونه امتناعی ندارد، حتّی امتناع وقوعی در آن تحقق ندارد، امّا معمولا از طریق پلّه هم این ارتفاع کم تحقق پیدا می کند.

احتمال اول در معنای مقدمۀ عادیه

ایشان می گویند: اگر مقدّمۀ عادی را اینجوری معنا کردید، این از نظر تصویر و از نظر معنای مقدّمیّت، یک چیزی می شود در مقابل مقدّمۀ عقلیه برای اینکه مقدّمۀ عقلیه آن بود که واقعا محال بود تحقق ذی المقدمه بدون آن«ما استحیل واقعا وجود ذی المقدمه بدونه»، امّا در مقدّمۀ عادی چنین مسأله ای مطرح نیست، فقط جریان عادت در این رابطه است. پس این از نظر تصویر یک معنایی در مقابل مقدّمۀ عقلیه می شود امّا یک معنایی است که به درد ما نمی خورد، یعنی کسی که قائل به وجوب مقدمه است، کسی که قائل به ملازمه است و می گوید: بین وجوب ذی المقدمه و وجوب مقدمه ملازمه تحقق دارد و حاکم به ملازمه هم عبارت از عقل است، همان طوری که ملاحظه فرمودید که در بحث مقدّمۀ واجب، اوّلا موضوع بحث مسألۀ ملازمه است و ثانیا حاکم به ملازمه بر فرضی که ملازمه باشد، عبارت از عقل است. آن کسی که وجوب مقدّمه را می گوید، می گوید: «العقل یحکم بثبوت الملازمه بین وجوب ذی المقدمه و وجوب المقدمه»، آیا عقلی که حاکم به ملازمه است در اینجا هم یک چنین حکمی دارد؟ در ارتفاع یک متری که امکان وقوعی دارد که انسان بدون وساطت نردبان و پلّه این ارتفاع را بالا برود، کدام عقلی حکم به این ملازمه می کند و روی چه جهت