سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 512

اما در وجوب حج و تعلق تکلیف وجوبی به حج بلااشکال استطاعت نقش و دخالت دارد. لذا مقدمه الوجوب مغایرتش از نظر اصل مقدّمیت با مقدمه الوجود خیلی روشن و بدیهی است. لکن در عین اینکه مغایرتش بدیهی و روشن است، این مقدمه الوجوب داخل در بحث مقدمه الواجب که محل بحث ما است، نمی تواند شود.

به عبارت روشن تر: ما نمی توانیم بگوییم: مقدمه الوجوب، وجوب دارد. همان طوری که«اذا کان الصعود علی السطح واجبا» نصب سلم هم وجوب پیدا می کند، ما نمی توانیم بگوییم: استطاعت هم وجوب مقدمی پیدا می کند برای اینکه چه زمانی بگوییم: استطاعت وجوب دارد؟ در چه شرایطی بگوییم: استطاعت وجوب دارد؟ در شرایطی که استطاعت تحقق ندارد و یا در شرایطی که استطاعت تحقق دارد؟ در کدامیک از این دو حال ما مسألۀ وجوب استطاعت را به عنوان مقدّمیت مطرح کنیم؟ اگر استطاعت در کار نیست و در شرایط نبود استطاعت هستیم، اگر ما بخواهیم بگوییم:

تحصیل استطاعت واجب است، این وجوبش که وجوب استقلالی نیست، وجوبش وجوب مقدمی است و وجوب مقدمی تابع وجوب ذی المقدمه است. باید از وجوب ذی المقدمه بنابراین تعبیری که مرحوم آخوند و دیگران می فرمایند، ولو اینکه ما در این تعبیر مناقشه کردیم، وجوب مقدمه وجوب ترشّحی است. باید ذی المقدمه وجوب داشته باشد تا یک وجوبی از ذی المقدمه ترشح پیدا کند الی المقدمه. الآن که استطاعت وجود ندارد حجی واجب نیست تا وجوبی از حج ترشح به استطاعت کند. شما وقتی که می گویید: نصب سلّم واجب است، اول این معنا را محرز و مسلم می دانید که«الکون علی السطح واجب»، از«وجوب کون علی السطح» ترشح پیدا می کند وجوب نصب سلم. اما اگر«کون علی السطح» وجوب نداشته باشد، دیگر چه معنا دارد که ما یک وجوب مقدمی و ترشحی روی نصب سلم ثابت کنیم؟ در باب حج وقتی که استطاعت تحقق ندارد، اصلا حج وجوب ندارد. وقتی که حج وجوب ندارد«کیف یترشح منه الوجوب الی الاستطاعه و الی تحصیل الاستطاعه». پس اگر مسألۀ وجوب استطاعت را در شرایط نبود استطاعت بخواهید مطرح کنید، با نبود استطاعت«الحج لیس بواجب و اذا لم یکن الحج واجبا فکیف یکون تحصیل الاستطاعه واجبا من باب المقدمیه» از باب مقدمۀ واجب.

و اگر در شرایط وجود استطاعت بخواهید مسألۀ وجوب را مطرح کنید، بگویید: حالا که استطاعت آمد، حج وجوب پیدا کرد، یک وجوبی از این حج ترشح پیدا می کند به استطاعتی که تحقق دارد، به استطاعتی که در خارج وجود پیدا کرده است، این تحصیل حاصل است. چیزی که در خارج وجود دارد و فرض تحققش را شما کرده اید دیگر چه معنا دارد که یک وجوبی به این امر