سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 513

حاصل و این امر متحقق در خارج تحقق بگیرد و توجه پیدا کند؟ پس در حقیقت در باب استطاعت عنوان مقدّمیت محفوظ است. اما مقدّمیت برای تکلیف، مقدمیت برای وجوب و مقدّمیت برای وجوب مغایر با مقدمیت برای وجود است. آن مقدمۀ اصل تحقق است. اما این مقدمۀ ثبوت تکلیف و تعلق تکلیف است. از نظر مقدمیت مغایرتشان روشن است. اما بدرد نمی خورد، به نزاع ما در باب مقدمۀ واجب نمی تواند ارتباط پیدا کند، به طوری که ما روی مقدمۀ وجوب هم یک وجوب بیاوریم به عنوان مقدّمیت. بله امکان دارد از طرق دیگر وجوب پیدا کند مثل اینکه کسی نذر کند که برود آنقدر کار کند تا استطاعت برایش حاصل شود. اینجا استطاعت از راه وجوب وفای به نذر تحصیلش لزوم دارد. اما بحث ما در لزوم مقدّمی است. در وجوبی که از ناحیۀ مقدّمیت می خواهد تحقق پیدا کند، در این رابطه وجوب معنا ندارد.

خلاصه الکلام؛ با یک جمله می توانیم مقدمه الوجوب را از صحنه خارج کنیم و آن جمله این است که ما در بحث مقدمۀ واجب، بحث در مقدمۀ واجب داریم، نه در مقدمۀ وجوب. این حرفهایی که هست کلمۀ مقدمه اش اضافۀ به واجب می شود، نه اضافۀ به وجوب می شود. و بین این دو مضاف الیه اگر تغییر کرد، فاصلۀ خیلی زیادی بین این دو مطلب و این دو عنوان تحقق دارد.

مقدمه العلم یا مقدمۀ علمیه

یک عنوان چهارمی به نام مقدمه العلم باقی ماند که در فقه از آن تعبیر به مقدمۀ علمیه می کنند و فقها هم در کثیری از موارد این معنا را متعرض هستند و بلکه این قاعدۀ اشتغالی که شما می گویید، قاعدۀ اشتغال همین مقدمۀ علمیه است. شما می گویید: اشتغال یقینی برائت یقینیه لازم دارد، یعنی وقتی که تکلیف به شما توجه پیدا کرد و ذمّۀ شما اشتغال به تکلیف پیدا کرد، باید آنقدر تلاش کنید که یقین کنید که این مأموربه در خارج تحقق پیدا کرده است. مقدمۀ علمیه عباره اخرای "اشتغال یقینی برائت یقینیه لازم دارد" است. و در فقه مخصوصا در باب شبهات موضوعیه موارد زیادی دارد.

از جمله موارد آن گفته اند: اگر کسی در بیابان است و قبله برایش مشتبه است، هر یک از جهات چهارگانه را احتمال می دهد که قبله باشد و هیچ راهی برای تشخیص قبله وجود ندارد، نه بینه ای وجود دارد و نه اماراتی که برای تشخیص قبله تعیین شده است، آن امارات هم وجود ندارد. یک روز ابری است اصلا نمی داند که قبله از کدام طرف است. اینجا گفته اند: «یجب علیه ان یصلّی الی اربع جهات». این باید به چهار طرف نماز بخواند. چهار نماز ظهر بخواند و چهار نماز عصر بخواند.

تصادفا این یک مسأله ای است که روایت هم درباره اش وارد شده است. ضمن اینکه خود عقل این