سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 514

مسأله را حکم می کند، روایت هم، بلکه روایاتی هم دلالت بر این معنا می کند. یا در باب مسألۀ وضو که روزی چند بار مبتلی به ماست، در رساله ها و در کتابهای فقهی می فرمایند: درست است که واجب این است که انسان صورت را فقط غسل کند و حدود صورت را هم مشخص می کنند«ما دارت علیه الابهام و الوسطی» اما فقها می گویند: باید یک مقدار اضافۀ بر این حد شسته شود تا انسان یقین کند که آن محدودۀ وجه که غسلش واجب است تحقق پیدا کرده باشد. یا در باب غسل الیدین ولو اینکه واجب است که از مرفق الی رؤوس اصابع غسل شود، اما لازم است که یک مقدار انسان بالاتر از مرفق شروع کند تا یقین کند که غسل من المرفق تحقق پیدا کرد و آن محدودۀ ید که غسلش واجب است قطعا تحقق پیدا کرده است و موارد زیاد دیگری.

حکم ارشادی شارع بر لزوم عقلی مقدمه العلم

پس یکی از مقدمات، مقدمه العلم است. این مقدمه العلم ضمن اینکه عقل حکم به لزوم آن می کند و عرض کردم این همان است که عقل می گوید: اشتغال یقینی برائت یقینیه لازم دارد و اصاله الاشتغال که یکی از اصول چهارگانۀ ماست، یک اصل عقلی است، اصلا به شارع ارتباط ندارد، اگر شارع هم در بعضی از موارد مثل همین نماز به چهار طرف مطلبی را بیان می کند، این به صورت تعبّد نیست، این ارشاد به حکم عقل است، ارشاد به اینکه عقل فی نفسه حکم به این معنا می کند، اگر روایات هم در مسألۀ صلاه الی اربع جهات وجود نداشت و ما مراجعه به عقل می کردیم، خود عقل هم حکم می کرد که چون نماز الی القبله لازم است و اگر بخواهی یقین کنی که نماز الی القبله یقین پیدا کرده است، باید چهار نماز به چهار طرف بخوانی، لذا بر تو واجب است نماز الی اربع جهات تا برائت یقینیه نسبت به صلاه الی القبله الواقعیه برای شما تحقق پیدا کند. لذا مقدمۀ علمیه ضرورت عقلی و لزوم عقلی اش یک مسألۀ مسلّم است و جای بحث نیست. کما اینکه این معنا هم مسلّم است همان طوری که در باب استطاعت گفتیم: از نظر معنای مقدمیت، مغایرت مقدمه الوجوب با مقدمه الوجود روشن است، در باب مقدمۀ علمیه هم مسألۀ همین طور است. ما نمی توانیم تردید کنیم که مقدمۀ علمیه غیر از مقدمه الوجود است. مقدمه الوجود، یعنی تکوین مأموربه و خارجیت مأموربه بدون آن تحقق پیدا نمی کند. اما مقدمۀ علمیه آن است که در واقعیت و خارجیت نقش ندارد، فقط نقشش این است که شما را عالم به تحقق مأموربه می کند. نماز خواندن به چهار طرف اینطور نیست که واقعا مقدمۀ برای صلاه الی القبله الواقعیه باشد. ممکن است که همان جهت اولی که نماز خواند به حسب واقع نماز الی القبله باشد. اما مسأله این است که اگر شما بخواهید عالم شوید به اینکه