سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 516

را شما از هم تفکیک کردید؟ از یک طرف می گویید: مقدمۀ علمیه لزوم عقلی دارد و از طرف دیگر هم نزاع در باب مقدمۀ واجب - همانطوری که در روزهای اول این بحث گفتیم - نزاع در یک مسألۀ عقلیه است و آن این است که عقل حکم می کند یا نمی کند. و از طرف دیگر شما می گویید: بحث مقدمۀ علمیه از نزاع در باب مقدمۀ واجب خارج است. چطور اینها با هم جمع می شود؟ چگونه اینها با هم سازش پیدا می کند؟

اشتراک و مغایرت مقدمه و ذی المقدمه

در باب مقدمۀ واجب ولو اینکه نزاع در یک امر عقلی است، اما طرفین ملازمه چیست؟ ما در باب مقدمۀ واجب در ملازمۀ بین چه چیزهایی بحث داریم؟ دو طرف ملازمه چیست؟ یک طرف ملازمه وجوب شرعی ذی المقدمه و یک طرف دیگر وجوب شرعی مقدمه است. آنهایی که در باب مقدمۀ واجب قائل به وجوب مقدمه هستند، مسألۀ وجوب شرعی مقدمه را مطرح می کنند. آنها می گویند: همان طوری که نماز وجوب شرعی دارد، وضو هم وجوب شرعی دارد. اگر شما نذر کنید یک واجب شرعی را انجام دهید، اگر یک وضو بگیرید، واجب شرعی انجام گرفته است، بنابر قول به وجوب مقدمه. اما آنهایی که منکر ملازمه هستند می گویند: ما قبول نداریم که وجوب شرعی برای مقدمه ثابت باشد بلکه آن چیزی که برای مقدمه ثابت است همان لزوم عقلی است، آن لابدیت عقلیه است که عقل ما را الزام می کند که حالا که مأموربه بدون این مقدمه امکان تحقق ندارد پس حتما این مقدمه را انجام بده تا بتوانیم ذی المقدمه را در خارج ایجاد کنیم. پس نزاع در باب مقدمۀ واجب و طرفین ملازمه در بحث مقدمۀ واجب دو وجوب شرعی است، دو وجوب مربوط به شارع است و مضاف الی الشارع است. بلکه یک چیز اضافه هم دارد. وجوب شرعی مولوی، یعنی همان طوری که ذی المقدمه وجوبش وجوب مولوی است نه وجوب ارشادی، این وجوب مقدمه هم بنابر قول ملازمه وجوب شرعی مولوی است. این مولوی نه به معنای اینکه استحقاق عقوبت بر مخالفتش مترتب می شود بلکه بعدا ان شاء الله می گوییم که وجوب مقدمه در عین اینکه شرعی است بنابر قول ملازمه و در عین اینکه مولوی است، اما روی اینکه غیری است«لا یترتب علی مخالفته استحقاق العقوبه». استحقاق و عدم استحقاق ملاکش مولویت و عدم مولویت نیست، ملاکش نفسیت و غیریت است.

پس در حقیقت مقدمه با ذی المقدمه روی قول به ملازمه در دو جهت اشتراک دارند و در یک جهت متغایرند. در اینکه وجوب هر دو شرعی است مشترکند. در اینکه وجوب هر دو وجوب