سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 520

تحقق دارد، آیا این تقسیم فی نفسه یک امر متصوّر و معقولی است یا اینکه مثل بعضی از تقسیمات گذشته در همان مقام تقسیم اشکال دارد؟ مثل تقسیم به عقلیه و شرعیه و عادیه، که ملاحظه فرمودید که شرعیه و عادیه اش هر دو رجوع به عقلیه می کرد، یعنی اشکال در آن تقسیم در رابطۀ با اصل تصویر بود، فقط روی یک احتمال در مقدمۀ عادیه یک تصورمایی می توانستیم درست کنیم و الا تصویرش غیر صحیح بود. پس یک مرحلۀ بحث در اینجا در رابطۀ با اصل صحت تقسیم و عدم صحت اصل تقسیم است. مرحلۀ دوم؛ بعد از آن که از صحت تقسیم فارغ شویم و اصل تقسیم را بپذیریم و تصویر این اقسام را قبول کنیم، بحث در این واقع می شود که آیا همۀ این اقسام داخل در نزاع در باب مقدمۀ واجب است، یا اینکه بعضی از این اقسام ضمن اینکه از نظر تقسیم صحیح است، اما از نظر دخولش در محل نزاع و در باب مقدمۀ واجب نمی تواند داخل در این نزاع باشد. مثل اینکه در باب مقدمه الوجوب در تقسیم گذشته از نظر اصل تصویر مقدمیت صحیح بود اما مقدمه الوجوب نمی توانست داخل در محل نزاع در باب مقدمه الواجب باشد و همین طور مقدمۀ علمیه آن هم از نظر اصل تصویر مقدمیت صحیح بود، اما در مرحلۀ دوم که دخول در محل نزاع در باب مقدمۀ واجب باشد، در این مرحلۀ دوم دچار اشکال بود. پس اینجا هم در دو مرحله بحث می شود.

تصویر مقدمیت در اقسام ثلاثه مقدمه

اما بحث در مرحلۀ اولی که اصل تصویر مقدمیت و این اقسام ثلاثه باشد. اینجا مقدمتا علما و محققین از معقولین در بحث علت و معلول مطلبی ذکر کرده اند و این مطلب بین آنها تسلّم دارد، هیچ گونه شبهه و مناقشه ای بین علما و متخصصین در علم معقول وجود ندارد. آن مطلب را مقدمتا باید توجه داشته باشیم تا بعد وارد شویم در صحت و عدم صحت تقسیم. در باب علت و معلول و در رابطه ای که بین علت و معلول وجود دارد تقریبا دو مطلب مسلم بین آنهاست: یکی اینکه علت از نظر رتبه تقدّم بر معلول دارد چون در علت جنبۀ افاضه و ایجاب هست و معلول یک رشحه ای از وجود علت است و یک شعاعی است در رابطۀ با علت و این علت است که«یأثر فی وجود المعلول و یفیض المعلول»، این معنای علیّت و معلولیت اقتضا می کند که رتبۀ علت تقدّم بر معلول داشته باشد.

و اگر بخواهیم تعبیر کنیم به تعبیر روز، باید گفت: جایگاهش قبل از معلول است و موقعیت آن قبل از معلول است اما نه به معنای این که زمانش قبل از تحقق معلول است. پایگاه و جایگاهش به لحاظ اینکه جنبۀ مؤثّریت و موجدیت دارد، طبعا مقامش پیش از معلول است، از نظر مقام و رتبه تقدّم بر معلول دارد. اما در عین اینکه این تقدّم رتبی محفوظ است و هیچ جای مناقشه نیست و کسی