سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 523

علت داشته باشیم و از آن تعبیر به مقدمه کنیم، ما چنین چیزی نداریم. بالآخره مقدمه نسبت به ذی المقدمه یا عنوان مقتضی دارد یا عنوان شرط دارد یا عنوان عدم المانع دارد؟ همین هایی که تشکیل دهندۀ علت تامه هستند و اجزاء علت تامه شناخته می شوند. پس یک وقت این معنی در ذهن کسی خلجان نکند که مسألۀ مقدمه که مورد این تقسیم است یک معنای اعم از اجزاء علت است بلکه مقدمه غیر از اجزاء علت چیزی نیست که ما بتوانیم از آنها تعبیر به مقدمه کنیم.

لذا مستشکل اینطور اشکال می کند. می گوید: روی این مطلبی که علمای معقول ذکر کرده اند، مخصوصا مقدمۀ متأخّره که اشکالش روشن تر از مقدمۀ متقدّمه است ولو اینکه اشکال در هر دو جریان دارد که ذکر می کنیم، گفته است که در مقدمۀ متأخّره چطور ما مقدمیت را تصویر کنیم؟ ذی المقدمه حالا واقع شود و مقدمه یک ساعت بعد وجود پیدا کند، در عین اینکه مقدمه هم هست و در عین اینکه از اجزاء علت هم شناخته می شود، این یک معنایی است که مستشکل می گوید: ما نمی توانیم تعقل کنیم. «کیف یکون وجود العله او جزء من اجزاء العله متأخّرا عن وجود المعلول؟» معلول حالا وجود پیدا کند اما یک جزء از اجزاء علتش بعد می خواهد وجود و تحقق پیدا کند! در مقدمۀ متقدّمه هم این اشکال هست برای اینکه مقصود از مقدمۀ متقدّمه آن صورتی نیست که ما از آن تعبیر به تقارن زمان علت و معلول می کردیم بلکه مقصود از آن مقدمۀ متقدّمه عبارت از آن مقدمه ای است که قبلا وجود پیدا کرده است«ثم انعدم»، نه اینکه وجودش باقی بود الی زمان المعلول، نه اینکه استمرار وجودی تا زمان وجود معلول داشته است بلکه قبلا وجود پیدا کرده است و«ثم انعدم» و وجود را از دست داده است، حالا هم می خواهد معلول وجود پیدا کند. این با تقارن زمانی که علمای معقول در رابطۀ بین علت و معلول مطرح می کنند چگونه تصویر می شود؟

لذا هر دو طرف این تقسیم، که یکی مقدمۀ متقدّمه است و یکی مقدمۀ متأخّره هر دو دچار اشکال عقلی است و مغایر با آن مطلب ثابت فی المعقول است. متقدمه اش خیلی روشن و متأخّره اش هم فرض آنجایی است که«وجد و انعدم»، نه آنجایی که«وجد و بقی الی زمان وجود المعلول»، آنجایی که«وجد و بقی» اشکالی ندارد و با حرف علمای معقول منافاتی ندارد.

و چیزی که مزید بر اشکال است این است که در فقه و در شریعت به موارد زیادی آن هم نه یک مورد و دو مورد، موارد بسیار زیادی چه در باب عبادات و چه در باب معاملات و چه در باب بعضی از ایقاعات برخورد می کنیم که می بینیم همین عنوان مقدمۀ متقدّمه دارد، یا عنوان مقدمۀ متأخّره دارد و ظاهرش بر خلاف آن چیزی است که در معقول ثابت شده است که مثالهای متعددی هم برای مقدمۀ متأخّره و هم بر مقدمۀ متقدّمه وجود دارد در ابواب مختلفۀ فقه که مثالهایش را بعدا ذکر