سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 528

الفاظ وجود ندارد، اما ملکیت حالا حاصل می شود. «ملکیه الموصی له للموصی به بعد موت الموصی» تحقق پیدا می کند. پس الفاظ وصیت پنج سال قبل صادر شده است اما تأثیر آن در ملکیت حالاست و در ملکیت بعد الموت است. اینجا شرط، شرط متقدّم است، برای اینکه الفاظ«وجد و انعدم و لا یکون منها اثر»، معذلک نقش و اثرش در ملکیت باقی و امروز ملکیت برای موصی له حاصل می شود. همین طور معاملاتی که نیاز به قبض دارد. مثل بیع صرف و سلم که بیع صرف و سلم در میان معاملات این خصوصیت را دارد که علاوۀ بر ایجاب و قبول، مسألۀ قبض اعتبار دارد منتها در باب سلم فقط مسألۀ قبض ثمن مطرح است و در باب صرف، قبض هر دو ظاهرا اعتبار دارد. حالا اگر بین ایجاب و قبول و بین قبض ساعتها و روزهایی فاصله افتاد. ایجاب و قبول چند ساعت قبل وارد شده است، اما قبض حالا تحقق پیدا کرده است. آن ایجاب و قبول«مع کونها لفظا و موجودا ثم صار منعدما» الآن که قبض تحقق پیدا می کند این تأثیر در ملکیت پیدا می کند، با قبض می تواند مؤثّر در ملکیت باشد.

و اگر یک مقدار بخواهیم دایرۀ اشکال را وسیع تر و دقیق تر مطرح کنیم باید در کل معاملات این حرف را بزنیم، برای اینکه در معاملات ایجاب و قبول هست. ایجاب اول واقع می شود و قبول بعد الایجاب. آن زمانی که قبول تمام می شود از وجود ایجاب اثری نیست. ایجاب یک لفظی بود وجود پیدا کرد منعدم شد، حالا نوبت به مشتری رسیده است و مشتری باید تای مضموم«اشتریت و قبلت» را بگوید تا مسألۀ ملکیت تحقق پیدا کند. پیداست وقتی یک معامله خاتمه پیدا می کند و قبول تمامیت پیدا کند، در آن حال ایجاب دیگر بقا ندارد، ایجاب«وجد و انعدم» هیچ اثری از وجود ایجاب به چشم نمی خورد.

لذاست که برای حل این مشکله باید یک راه حلی پیدا کرد. قاعدۀ عقلیه که قابل انخرام و قابل تخصیص نیست، از طرفی هم به این موارد متعدد و متکثر در شریعت برخورد می کنیم، چه راه حلی برای اینها می توانیم در نظر بگیریم؟ این بحث، بحث دقیقی است و باید با دقت بررسی شود. اینجا راه حلهای متعددی ذکر شده است که اینها باید بررسی شود، مخصوصا با توجه به اینکه بزرگان این فن و فحول علم اصول این راه حلها را ذکر کرده اند، باید اینها بررسی شود تا ببینیم به نظر قاصر ما کدامیک از این راه حلها تمام است؟ و مثلا اشکالات به راه حلهای دیگر چیست؟

راه حل مرحوم عراقی(ره) در شرعیات

یک راه حلی را مرحوم محقق عراقی شیخ ضیاء الدین که از اعاظم و فحول علم اصول بوده است