سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 53

می کند، «اسدا یرمی له ظهور فی المعنی المجازی». پس اگر بخواهیم پای اصاله الظهور را اینجا در میان بیاوریم، فرع این است که اصل الظهور محرز باشد و ما در اینجا نه نسبت به معنای حقیقی و نه نسبت به معنای مجازی، احراز ظهوری نداریم، فقط مسألۀ اصاله الحقیقه باقی می ماند.

در اصاله الحقیقه دو احتمال جریان دارد: یک احتمال آنکه قبلا عرض کردیم که اصاله الحقیقه، یک اصل مستقل برأسها نیست، بلکه یک شعبه ای است از اصاله الظهور، برای اینکه اصاله الظهور هم در ظهور در معنای حقیقی مطرح است و هم در ظهور در معنای مجازی مطرح است. اصاله الحقیقه تنها ظهور در معنای حقیقی را دلالت می کند و درحقیقت، «اصاله الحقیقه لیس بشیء»، آنکه اصالت دارد و استقلال دارد، اصاله الظهور است«من دون فرق بین المعنی الحقیقی و المعنی المجازی».

گر این حرف را در رابطه با اصاله الحقیقه معتقد بشویم که واقعش هم همین است، نتیجتا در اینجاهایی که کلام مشتمل«علی ما یصلح للقرینیه» هست، نه جایی برای اصاله الظهور هست و نه جایی برای اصاله الحقیقه.

اما احتمال دومی که در اصاله الحقیقه مطرح است، اینکه بگوییم: اصاله الحقیقه، یک اصل عقلایی تعبّدی است که در بین عقلا هم، ما اصل تعبّدی فرض کنیم، بگوییم: هیچ پایه و ریشه ای ندارد، استناد به ظهور هم ندارد، مورد اصاله الحقیقه، آنجایی است که اگر شما شک کردید که این استعمال، استعمال در معنای حقیقی است، یا استعمال در معنای مجازی است ولو اینکه در هیچ کدام هم ظهور نداشته باشد، نه ظهور در معنای حقیقی دارد و نه ظهور در معنای مجازی، اما یک اصل تعبّدی مقبول و مسلّم عند العقلا به نام اصاله الحقیقه، یعنی«حمل اللفظ و حمل الکلام علی معناه الحقیقی من دون ان یکون ظاهرا فیه» ولو اینکه هیچ ظهوری هم در معنای حقیقی ندارد، کانّ همین حقیقی بودن، یک رجحانی می شود، یک مزیّتی می شود بر اینکه کلام حمل بر معنای حقیقی بشود، درحالی که از نظر عدم ظهور با معنای مجازی مشترک است.

اگر در باب اصاله الحقیقه، یک چنین مبنایی را اختیار کردیم یعنی اصل تعبّدی عقلائی، آن وقت باید در همان«رأیت اسدا و ذئبا یرمی» بگوییم: در«رأیت اسدا» باید حمل بر معنای حقیقی بشود«لا لظهوره فیه بل لاجل اصاله الحقیقه و لکونها معتبره عند العقلاء تعبّدا». اما این مبنا را نمی شود پذیرفت؛ مخصوصا در بین عقلاء، یک اصلی بخواهد بدون جهت و به عنوان تعبّد و بناگذاری مطرح باشد، پذیرش آن بسیار مشکل و سنگین است و حق همین است که اصاله الحقیقه از باب همان اصاله الظهور و به عنوان شعبه ای از آن مطرح است و منحصر به آنجایی است که لفظ، ظهور در معنای حقیقی داشته باشد؛ و آن جایی است که بدانیم متکلم، اعتماد بر قرینه نکرده باشد.