سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 534

شرط می کنید، که عرض کردم از عدم المانع هم ایشان تعبیر به شرط کردند، آن طرفش هم به نام مضاف الیه همین شرایطی است که در تحقق احراق اعتبار دارد. پس در حقیقت ما در ریشه یابی هر چه بحث داریم باید روی این اضافه پیاده کنیم. ببینیم آیا یک شیئی همان طوری که می تواند به یک امر مقارن و به یک امر فعلی اضافه داشته باشد می تواند به یک امر استقبالی هم اضافه داشته باشد؟ می تواند به یک امر ماضی متصرّم و منعدم هم اضافه داشته باشد؟

خصوصیات اضافه نسبت به امر گذشته و حال و استقبال

ایشان می فرماید: در باب اضافه هیچ اشکالی ندارد. از خصوصیات اضافه این است، که می تواند یک طرف اضافه فعلیت داشته باشد اما طرف دیگر اضافه یک امر استقبالی باشد یا یک طرف اضافه فعلیت داشته باشد و طرف دیگرش امر متحقق در گذشته و متصرم و منعدم باشد. در باب اضافه هیچ ضرورتی ندارد که مضاف الیه فعلیت داشته باشد یا مقارن باشد، اینها ضرورتی ندارد. برای توضیح کلام ایشان مسألۀ علم را فرض کنید. علم یک امری است ذات اضافه، یک اضافۀ به انسان و نفس انسان دارد و یک اضافه هم به آن معلوم دارد. نمی شود که انسان عالم باشد ولی معلومی در کار نباشد.

علم هم نیاز به عالم دارد و هم نیاز به معلوم دارد، یک امر اضافی است. حالا در این امر اضافی آیا شرط این است که معلوم انسان همیشه فعلیت داشته باشد؟ یا اگر معلوم انسان امر استقبالی هم باشد مانعی ندارد؟ الآن شما عالم هستید که فردا دوشنبه است. فردایی هم اکنون وجود ندارد، زمانی به نام فردا بعدا تحقق پیدا می کند اما در عین اینکه تحقق ندارد، ولی برای شما معلوم است. یا گاهی یکی از مسائلی را که انسان در آینده یقین دارد، ولو خود زمان هم نباشد. انسان یقین دارد روی بعضی از مسائل که فلان حادثه در ماه آینده تحقق پیدا می کند. یک خوابی دیده است، از این خواب برایش علم پیدا شده است که این حادثه در ماه آینده تحقق پیدا می کند. وقتی که این مسألۀ را انسان برای دوستش نقل می کند ممکن است دوست انسان مناقشه کند که خواب برای انسان نباید علم بیاورد. اما آیا مناقشه می کند که علم به یک امر آینده متعلق می شود؟ حادثه ای که دو ماه دیگر می خواهد تحقق پیدا کند و الان تحقق ندارد، چطور می شود برای انسان معلوم شود؟ نه! هیچ مانع ندارد. نسبت به گذشته که دیگر بحث ندارد. این همه حوادثی که در گذشته واقع شده است و الان خارجا اثری از آن حوادث وجود ندارد، معلوم برای انسان است. علم فعلیت دارد اما طرفش که عبارت از معلوم است، «المعلوم قد وجد و تصرم» و الان اثری از معلوم تحقق ندارد. و مثل اینکه در تاریخ چنین چیزی اصلا وجود نداشته است.