سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 540

ذلک، که اینها هم احکام شرعیه هستند، لکن مشروط در احکام شریعۀ وضعیه و این شرایط متقدمه یا متأخره عبارت از خود این احکام وضعی است. اما قسم سوم عبارت از آن شرایطی است که مشروط آن مکلّف به است، نه به تکلیف ارتباط دارد و نه به وضع ارتباط دارد.

در حقیقت؛ این سه نوع را باید از هم جدا کرد و هر کدام کأنّ یک جواب مستقل و راه حل خاصی دارد، ولو اینکه مرحوم آخوند(ره) در رابطۀ با حکم تکلیفی و حکم وضعی، با اینکه اینها را دو نوع می کند، تقریبا جواب مشترکی در رابطۀ با این دو ذکر می کند. اما به خلاف آن قسم أخیر که عبارت از شرط مکلّف به باشد، نه شرط تکلیف و نه شرط وضع اما در رابطۀ با شرط تکلیف جوابی را که ایشان می دهند، امام بزرگوار هم با این جواب موافق هستند و ضمنا مثالی هم برای این ذکر می فرمایند.

شرط متأخّر در آن جایی که مشروط آن عبارت است از نفس حکم و نفس تکلیف است، مثالش را ایشان ذکر فرموده اند. مثال این است؛ یکی از شرایط عامۀ تکلیف عبارت از این است که مکلّف قدرت بر امتثال داشته باشد، «قدره المکلف علی الامتثال شرط لاصل التکلیف و لاصل ثبوت الحکم». و اینجا صحبت شده است که آن قدرتی که لازم است مکلّف داشته باشد، قدرت بر امتثال «فی زمن الامتثال» است، نه اینکه در حال تکلیف این قدرت وجود داشته باشد. اگر مولی دستور داد به عبد که«یجب علیک ان تسافر غدا» بر تو واجب است که فردا مسافرت کنی، آن قدرتی که عقلا در توجه این تکلیف اعتبار دارد، این نیست که الان قدرت بر مسافرت داشته باشد، بلکه در ظرف امتثال و در ظرف انجام مأموربه باید قدرت بر امتثال داشته باشد. پس ظرف قدرت بر امتثال همان زمان امتثال است.

ظرف تحقق قدرت نسبت به تکلیف

اینجا این حرف پیش می آید که اگر مولا الان دستور صادر کند، الان عبد را مکلّف کند به یک چیزی در فردا، مثل همین مثالی که ذکر کردیم«یجب علیک ان تسافر غدا» این تکلیف کی تحقق دارد؟ این تکلیف الان تحقق دارد برای اینکه شرایطی که در این تکلیف هست مثل«ان جائک زید فاکرمه» نیست، الان دارد می گوید: «یجب علیک» الان چه چیزی واجب است؟ «ان تسافر غدا». این طور نیست که این بنحو یک واجب مشروطی باشد که باید منتظر آمدن فردا باشد تا این تکلیف فعلیت داشته باشد، همین الان این تکلیف هست، به مجرد اینکه مولا این دستور را صادر کرد تکلیف فعلیت دارد. حالا که تکلیف فعلیت دارد، سؤال از شرط این تکلیف است، شرط این تکلیف «القدره للسفر غدا»، آیا قدرت بر سفر غدا هم الان تحقق دارد یا قدرت«للسفر غدا» فردا تحقق پیدا