سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 544

اعمال اختیاریه مطرح است، در این تکلیف هم مطرح است. این عمل اختیاری اراده می خواهد. مگر می شود مولا بدون اراده الایجاب ایجاب کند؟ می تواند بدون اراده التکلیف تکلیف از مولی صادر شود؟ تکلیف مولا وقتی می خواهد حکم صادر کند، این هم با سایر افکار مولا چه فرقی می کند؟ مگر مولای مجبور حکم صادر می کند؟ مگر مولا را مضطر کرده اند به این که حکم را صادر کند؟ مولا اختیارا دارد حکم صادر می کند و این صادر کردن حکم و ایجاب مثل سایر افعال اختیاریۀ مولاست. همان طوری که سایر افعال اختیاریه مولی فقط واقعیت خارجی مربوط به خود فعل است و الاّ مقدمات دیگرش اراده و مبادی اراده است و همۀ آن مربوط به نفس مولاست در تکلیف هم همین طور است. وقتی که مولا می خواهد ایجاب بکند با کلمۀ«افعل» به عبد بگوید: «ایها الله عبد یجب علیک ان تسافر غدا» واقعیت خارجی این حکم به همین است که می گوید: «یجب علیک ان تسافر غدا»، اما قبل از این هرچه هست مربوط به نفس مولاست. مولا تصور کرده است این مسافرت غد را و صدورش را از عبد و تصدیق کرده به فائدۀ آن و کسی را که شرطیت برای تکلیف دارد آن را هم ملاحظه کرده است.

نقش قدرت مکلف در شرطیت

نکتۀ اصلی اینجاست که در کلام امام هم ذکر شده است و آن این است که مولا می داند که باید مکلّف قدرت بر امتثال فی ظرف امتثال داشته باشد. حالا چه نقشی در این شرطیت دارد؟ اگر یک عبدی به حسب واقع قدرت بر امتثال«فی زمن الامتثال» دارد، اما مولا چون یک آدمی است که علم غیب ندارد، نمی داند که این عبد چنین قدرتی را دارد، بلکه خیال می کند که قدرت ندارد سؤال این است: «هل یجوز» که چنین مولایی دستوری نسبت به این عبد صادر کند؟ مولایی که معتقد است که «هذا العبد لا یکون قادرا علی الامتثال فی زمن الامتثال» می تواند مبادی ارادۀ حکم و ایجاب در این مولا تحقق پیدا کند؟

نه! کما اینکه در عکس آن، اگر یک عبدی به حسب واقع قدرت بر امتثال فی زمن الامتثال ندارد، اما مولا معتقد است که قدرت دارد، مولا اعتقاد پیدا کرده است به اینکه این عبد فردا می تواند به مسافرت برود و قدرت بر امتثال فی زمن الامتثال برای او هست، آیا مولا حق ندارد در اینجا چنین دستوری صادر کند یا حق دارد؟ از اینجا می فهمیم که مسألۀ قدرت بر امتثال فی زمن الامتثال، مثل مسألۀ تصدیق به فائده است، که آن چیزی که در مبدأیت اراده نقش دارد، وجود فائدۀ واقعیه برای شیء مراد نیست، آن چیزی که نقش دارد این است که فاعل معتقد باشد به اینکه این شیء مراد«له