سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 545

فائده». در باب قدرت بر امتثال فی زمن الامتثال هم مسأله به این کیفیت است. قدرت واقعیه ملاک نیست، قدرت خارجیه ملاک نیست، آنچه ملاک است تشخص«المولی و اعتقاد المولی بثبوت القدره للعبد علی الامتثال فی زمن الامتثال» است.

پس در نتیجه اگر این طور تعبیر کردیم، گفتیم: درست است که معروف این طوری است که قدرت بر امتثال شرطیت برای تکلیف دارد و قدرت بر امتثال متأخّر است، آن جایی که مأموربه فرداست، اما واقع آن این معنا نیست بلکه واقعش آن است که شرطیت برای تکلیف دارد، که تکلیف «عمل اختیاری للمولی و صادر عن المولی مسبوقا بالاراده و مبادی الاراده». آن چیزی که شرطیت برای تکلیف دارد، تشخیص المولی است. تشخیص المولی مربوط به نفس مولاست و به خارج ارتباطی ندارد. تشخیص مولا مربوط به نفس مولا است و اگر مربوط به نفس مولا شد، مقارن با تکلیف است. در حقیقت آن چیزی که متأخر از تکلیف است، واقعیت قدرت خارجیه است که فردا تحقق پیدا می کند، برای اینکه ظرف آن فرداست، اما آن برای تکلیف شرطیت ندارد همان طوری که وجود فائدۀ واقعیه در باب افعال اختیاریۀ انسان شرطیت ندارد بلکه آنچه که شرطیت دارد«التصدیق بالفائده» است. در باب قدرت هم آن چیزی که شرطیت دارد، «تشخیص المولی و اعتقاد المولی بانّ العبد یکون قادرا علی الامتثال فی زمن الامتثال» که اگر ما این اعتقاد را با تکلیف که عبارت از فعل اختیاری صادره از مولاست مقایسه کنیم، آیا بین آنها تقدّم و تأخّر وجود دارد یا بین آنها تقارن وجود دارد؟ بین اینها مسألۀ مقارن است. پس کجا قاعدۀ عقلیه در رابطۀ با شرط تکلیف به قول مرحوم آخوند انخرام پیدا کرد؟

در نتیجه؛ وقتی که ما تکلیف را به عنوان یک عمل اختیاری صادره عن المولی در نظر بگیریم و با سایر افعال اختیاریه مقایسه کنیم و ببینیم که در سایر افعال اختیاریه تمام مراحل مقدماتی ارتباط به مسائل نفسانی دارد، اینجا هم آن چیزی که شرطیت دارد، تشخیص المولی است و تشخیص المولی مربوط به نفس مولاست و مقارن با تکلیف هم هست برای اینکه در همان حال تکلیف اگر مولا معتقد بود که این عبد فردا قدرت بر مسافرت ندارد، قطعا تکلیف نمی کرد. اگر از او می پرسیدند که شما چرا این عبد را تکلیف کردید؟ جواب می دهد برای این که من معتقد هستم که فردا این می تواند مسافرت کند و مأموربه را در خارج انجام دهد. پس این اعتقاد به عنوان شرطیت برای تکلیف مطرح است و بین این اعتقاد و تکلیف، تقدّم و تأخّری وجود ندارد. این توضیح و خلاصۀ بیان مرحوم آخوند و امام بزرگوار است، مخصوصا با این مثالی که ذکر کردم. دقت بفرمایید که آیا در این حرف می شود مناقشه کرد یا نه؟