سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 548

ضابطۀ کلیّه مطرح است یا اینکه نمی توانیم این حرف را در جمیع موارد پیاده کنیم؟

توضیح این مطلب این است که این تکلیفی که ما مضاف الیه آن را شرط قرار می دهیم، می گوییم:

شرط التکلیف، شرائط التکلیف، این تکلیف دو معنا می تواند داشته باشد: یک معنای مصدری تکلیف، یعنی تکلیف کردن، یعنی حکم کردن، یعنی دستور صادر کردن، که این همان چیزی است که مرحوم آخوند فرمودند، این عمل اختیاری مولاست، مسبوق به اراده و مبادی اراده است و آن چه در این نقش دارد، همان مسائل نفسانی است«لیس الاّ» همان طوری که در سایر افعال اختیاریه انسان غیر از مسائل نفسانی هیچ چیزی نقش ندارد. در این تکلیف کردن و حکم کردن هم که عمل اختیاری للمولی تنها همین مسائل نفسانی دخالت دارد. اما گاهی تکلیف یک معنای دیگری دارد، یک معنای اسم مصدری دارد، که از آن معنای اسم مصدری تعبیر به وجوب می شود. فرق بین مصدر و اسم مصدر، همان است که از مصدر تعبیر به ایجاب می کنیم، که ایجاب اضافۀ به مولا دارد، اضافۀ به حاکم دارد اما از معنای اسم مصدری تعبیر به وجوب می کنیم. فرق بین مصدر و اسم مصدر در تعبیر همین ایجاب و وجوب مطرح است. لذا ما به حسب واقع گاهی یک چیزهایی را می بینیم که شرطیت برای ایجاب ندارد، اما شرطیت برای وجوب دارد. می بینید ایجاب حالا واقع شده و تحقق پیدا کرده، اما تا زمانی که در خارج، آن شرط تحقق پیدا نکند، حکم ثابت نمی شود و فعلیت پیدا نمی کند.

فرق بین مرحلۀ انشاء و فعلیت

اگر بخواهید تعبیر کنید به اینکه فرق این دو مرحله عبارت از این است که یکی مرحلۀ انشاء است و یکی مرحلۀ فعلیت. انشاء اضافۀ به مولا دارد، اضافۀ به حاکم دارد اما فعلیت اضافۀ به حاکم را ندارد، اضافۀ به حکم دارد، آن هم نه حکم به معنای مصدری، حکم به معنای اسم مصدری. در همین مثال معروفی که بعدا ما در واجب مشروط ذکر می کنیم و مرحوم آخوند هم ذکر کرده اند، «ان جائک زید فأکرمه» این یک حکم تعلیقی انشائی است، لکن این انشاء الان تحقق پیدا کرد، «ان جائک زید فاکرمه» که انشاء یک حکم مشروط و یک حکم تعلیقی است. این انشاء چه زمانی تحقق پیدا کرد؟ انشاء حالا تحقق پیدا کرد.

به عبارت روشن تر: «ان جائک زید فاکرمه بما انّه قول المولی و حکم المولی و عمل اختیاری صادر من المولی» الان تحقق پیدا کرد. مولا تصوّر کرد، تصدیق به فائده کرد، حتی مجئی زید را به عنوان شرطیت در نفس خودش آورد، نمی شود که مولا از مسألۀ مجئی زید غافل باشد، همه این مراحل را طی کرد، «ثم قال و انشأ ان جائک زید فاکرمه» تمام مراحل نفسانی که مقدمیت برای این