سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 549

انشاء داشت، تمام این مراحل نفسانی تحقق پیدا کرد. حالا بعد از اینکه این انشاء تمام شد، مسأله چیست؟ مسأله این است که این مخاطب و مأمور، باید چشمش به در منزل باشد، ببیند مجئی زید کی تحقق پیدا می کند. چرا این کار را می کند؟ به چه مناسبتی به انتظار مجئی زید است؟ مجئی زید خارجی را برای چه چیزی لازم دارد؟ اگر از شما بپرسند برای چه چیزی لازم دارد؟ شما در جواب می گویید: این وجود اکرام انشائی تعلیقی اگر بخواهد فعلیت پیدا کند، فعلیت آن متوقف بر این است که مجئی زید در خارج تحقق پیدا کند. آیا مسأله غیر از این است؟ اگر این طور است، پس چه چیزی شرط شد و چه چیزی مشروط؟ اینجا مجئی زید شرطیت دارد، اما کدام مجئی زید؟ وجود ذهنی مجئی زید؟ وجود ذهنی او برای مرحلۀ انشاء دخالت داشت، یعنی مولا وقتی می خواهد«ان جائک زید فاکرمه» را بگوید، نمی تواند از مجئی زید در مرحلۀ نفس غافل باشد. آن وجود ذهنی در انشاء نقش داشت. اما آن وجود ذهنی که کافی نیست، اگر کافی بود، پس به مجردی که می گفت: «ان جاء زید فاکرمه» وجوب اکرام فعلیت دارد، برای اینکه آن شرط به معنای وجود ذهنی تحقق پیدا کرد و دیگر حالت انتظار ندارد. پس چرا شما منتظر مجئی زید در خارج می شوید؟ چرا به انتظار وجود خارجی مجئی زید هستید؟ آیا وجود خارجی مجئی زید برای چه چیزی شرطیت دارد؟ برای غیر حکم شرطیت دارد، منتها برای فعلیت حکم شرطیت دارد. یعنی وقتی بخواهد وجوب اکرام(آن معنای اسم مصدری) گریبان مأمور را بگیرد، «یتوقف علی مجئی زید و تحقّق المجئی فی الخارج.»

پس ما تصور کردیم که مشروطی به نام حکم و شرطی به نام مجئی زید داریم که شرطیت آن در رابطۀ با وجود خارجی آن است، این طور نیست که اگر در ذهنتان بیاورید مثل مسألۀ قدرت مکلّف بر امتثال، که شما گفتید: قدرت واقعی نقش ندارد، در مسأله تصدیق به فائده هم گفتید: فائده واقعیه چه کاره است؟

آنچه به عنوان مبدأ اراده می تواند مطرح باشد، «تصدیق الفاعل بکون المراد ذا فائده» این جا هم «تصدیق المولی بکون العبد قادرا فی زمن الامتثال» این شریطیت دارد، درست است. اما این مربوط به این مثال است.

آیا همه جا این طور است؟ در«ان جائک زید فاکرمه» مسأله را برای ما حل کنید، چه چیزی شرط برای چه چیزی است؟ وجود ذهنی مجئی زید شرطیت دارد؟ این وجود ذهنی در حال انشاء بوده، پس چرا شما بعد الانشاء نگاهتان به در منزل است؟ ببینید مجئی زید آیا تحقق پیدا می کند یا مجئی زید تحقق پیدا نمی کند؟ اگر مجئی زید به وجوده الذهنی شرطیت برای وجوب اکرام داشت، به مجردی که گفت: «ان جائک زید فاکرمه» باید وجوب اکرام پیاده شود، برای اینکه وجود ذهنی مجئی