سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 552

اشکال به مرحوم آخوند وارد است برای اینکه اشکال ما به ایشان مبتنی بر این نیست که در شرعیات مثال برایش پیدا کنیم. پیدا کردن و پیدا نکردن، ربطی به مسألۀ اشکال و جواب ندارد. خیال نشود که این اشکالی که ما ابتداء در شرط متقدّم و متأخّر کردیم، برای این است که در شرعیات با مسائل این چنینی برخورد کرده ایم بلکه این یک مسألۀ کلی است ولو اینکه در شرع هم مثال نداشته باشد، هم اشکال مطرح است و هم باید برای اشکال جواب تهیه کرد. لکن فکر کردم دیدم یک مثالی روی یک مبنایی می توانیم برایش پیدا کنیم و آن مثال این است: در باب مسألۀ وجوب حج، مشهور برای یک نکته ای آمده اند وجوب تعلیقی را قائل شده اند، واجب معلق را. مشهور برای یک نکته ای به واجب معلق ملتزم شده اند، گفته اند: کسی که امروز استطاعت پیدا می کند، همین الان حج وجوب پیدا می کند. می پرسیم حج را که نمی شود در هر زمانی انجام داد، حج هم مثل نماز یک وقت معینی دارد.

گفته اند که آن وقت را شما قید برای واجب قرار دهید، یعنی بگویید: بمجرد استطاعت یجب، اما چه چیز یجب؟ «الحج فی وقته»، که این کلمۀ«فی وقته» قید برای واجب باشد. مشهور آمده اند و این حرف را قائل شده اند، اما بعضی ها واجب معلق را قبول ندارد، می گویند: نمی شود که اراده به امر استقبالی متعلق شود، واجب معلق را انکار کردند.

ما کاری نداریم که حق با مشهور است که واجب معلق را پذیرفته اند، یا با غیرمشهور است که نپذیرفته اند و البته حق هم با مشهور است، ما بعدا هم که این بحث را مطرح می کنیم، واجب معلق را می پذیریم، همان طوری که مشهور قائل شدند، اما سؤال این است: آنهایی که واجب معلق را قبول نکرده اند، در مسألۀ حج چطور برخورد کرده اند؟ از یک طرف استطاعت شرطیت دارد برای وجوب حج، آنها که نمی توانند شرطیت استطاعت را انکار کنند. از یک طرف هم زمان را قید برای حج نگرفته اند، بلکه برای زمان هم شرطیت وجوب قائل هستند، مثل زمان برای نماز. سؤال می کنیم که بالاخره به چه کسی حج واجب است؟ آیا همان آدمی که روز هشتم ذی حجه مستطیع می شود، همان وقت حج استطاعت پیدا می کند یا اینکه دو ماه قبل هم اگر مستطیع شد، حج فی وقته واجب می شود؟ الان اگر مستطیع شد، الان حج لیس بواجب بلکه فی موسمه واجب است. پس استطاعت خارجیه که الان پیدا شده، این شرطیت پیدا کرده برای وجوبی که موسم حج تحقق دارد، کدامشان را شما می توانید انکار کنید؟ بگویید: استطاعت شرطیت ندارد که این انکار یک مسألۀ ضروری فقه است. از آن طرف بگوییم: زمان دخالت در وجوب ندارد، چون اینها مسألۀ واجب معلق را منکرند، می گویند:

معنا ندارد قبل از وقت چیزی واجب باشد، وجوب هرچیزی برای وقت خودش است. همان طوری که وجوب نماز مغرب و عشاء بعد از غروب شمس است، وجوب الحج زمانش هم همان موسم