سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 556

«من الشرط المقارن» برای این می گفتیم: «من الشرط المقارن» که آنچه دخالت در مشروط دارد، وجود شرط در همان زمان مقارن مشروط است. در حقیقت وجودش در زمانهای قبلی هیچ گونه نقشی در مسأله ندارد. آنچه نقش در مسأله دارد، این است که وقتی که مشروط می خواهد تحقق پیدا کند، این شرط وجود داشته باشد. اما از ده روز قبل این شرط وجود پیدا کرده، این وجود از ده روز قبل، هیچ نقشی در تحقق مشروط ندارد. اما وجودش در آن مقارن با تحقق مشروط نقش دارد و لذا ما از آن تعبیر به شرط مقارن می کنیم، ولو اینکه از ده روز قبل این شرط وجود پیدا کرده چون وجود در این ده روزش هیچ گونه نقشی نداشته، بلکه وجود در آن مقارن مدخلیت در مشروط داشته است.

در باب مثال حج نمی توانیم مسأله را اینطور فرض کنیم. درست است که اگر دو ماه قبل از حج مستطیع شد و بعد از یک ماه، «زالت استطاعته» اینجا می گوییم: «لا یجب علیه الحج»، هیچ تردیدی نیست و هیچ فقیهی هم در این معنا مخالفت ندارد، اما سؤال این است که اگر دو ماه قبل از حج مستطیع شد و این استطاعت تا زمان حج باقی ماند، آن وقت ما می گوییم: این شخص از چه زمانی واجب الحج بوده است؟ عمدۀ نکته اینجاست. اگر شما بگویید: برای اینکه در موسم مستطیع است، همان طوری که در سایر موارد می گفتید، یعنی آن زمان مقارن با وجوب، اگر آن زمان مقارن با وجوب نقش دارد، پس اگر استطاعت هم آن زمان حاصل شود، باز هم باید حج واجب باشد؟ چرا اگر استطاعت مقارن با زمان حج واقع شود«لا یجب علیه الحج» این دلیل بر این است که اگر استطاعت دو ماه قبل حاصل شد و باقی بود، از همان دو ماه قبل این واجب الحج بوده، شما چطور تصور می کنید؟ روی فرض انکار واجب معلق، چطور جمع می کنید بین این دو که زمان الحج در وجوب نقش داشته باشد و این استطاعت دو ماه قبل هم به همین عنوان دو ماه قبل نقش دارد، نه به عنوان اینکه باقی است و در آن لحظۀ مقارنه با زمان حج مستطیع است؟ اگر ملاک آن لحظه است، پس کسی در همان لحظه هم مستطیع شد، بگویید: «یجب علیه الحج» اما شما نمی گویید. اگر کسی آن زمان مقارن با زمان حج مستطیع شد«یجب علیه الحج» آیا کسی می تواند ولو روی انکار واجب معلق این حرف را بزند؟ همان روز هشتم ماه ذی حجّه صار مستطیعا این«لا یجب علیه الحج». پس معلوم می شود که اگر استطاعت دو ماه قبل وجود پیدا کرد، البته بشرط البقاء الی زمان الحج، اما بعد از آن که باقی ماند الی زمان الحج. از چه وقت این شخص واجب الحج بوده؟ وجوب از همان اول زمان استطاعت آمده، در حالی که ما واجب معلق را هم منکریم و زمان حج را مثل زمان صلاه، شرط برای وجوب حج می دانیم. در حقیقت وجوب الحج دو شرط دارد: یک شرط مقارن، که عبارت از زمان است. یک شرط متقدّم که عبارت از استطاعت دو ماه قبل است.