سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 557

عدم ارتباط قواعد تکوینیات به شرعیات

این مثال خیلی روشنی است که روی مبنای انکار واجب معلق ما می توانیم مثال برای مانحن فیه پیدا کنیم. منتها عرض کردم ما نباید گیر مثال باشیم، این یک مشکله ای است که باید حل شود. در این مواردی که مسألۀ وجود ذهنی و مراحل نفسانی مطرح نیست، در این مرحله چطور مشکل را حل کنیم؟ حالا مثال داشته باشیم که داریم همانطوری که ملاحظه فرمودید، یا مثال هم نداشته باشیم.

اینجاست که بهترین راه برای جواب، همان چیزی بود که در کلام محقق عراقی به آن اشاره شده بود، منتها ایشان پا را خیلی فراتر گذاشته بود و می خواست در تکوینیات هم مسأله را تصحیح کند، ما گفتیم: در تکوینیات نمی شود مسأله تصحیح شود. شما بخواهید حقیقت شرط را به اضافه برگردانید و در اضافه توسعه قائل شوید، بگویید: مضاف الیه ممکن است مقارن باشد، ممکن است متقدّم باشد، ممکن است متأخّر باشد، این حرف غیرصحیحی است. اما اگر ما یک قدری پا را فراتر نگذاریم و به تکوینیات کاری نداشته باشیم و نخواهیم که از راه تکوینیات مسائل اعتباری شرعی را حل کنیم، بهترین راه این است که بین این دو تفکیک کنیم، بگوییم: این قاعدۀ عقلیه ای که مرحوم آخوند ذکر کردند که علت و اجزای علت در رابطۀ با معلول، تقدّم رتبی دارد و مقارنت زمانی دارد، این واقعا برای علت و معلول است. علت و معلول جایی است که یک واقعیتی مطرح باشد، جایی که تأثیر و تأثّری مطرح باشد، جایی که یک امر محسوس و مشاهدی مطرح باشد. اما در رابطۀ با تکلیف، که تکلیف صرفا یک امر اعتباری است و همان طوری که در مفاد هیأت«افعل» تفصیلا بحث کردیم، گفتیم: مفاد هیأت«افعل» بعث و تحریک اعتباری است منتها این بعث و تحریک اعتباری از نظر عقلا جانشین بعث و تحریک تکوینی و حقیقی است، جانشین آن بعث و تحریک واقعی است اما خودش به حسب واقع هیچ بعث و تحریکی نیست، فقط اعتبارا یک بعثی است، اعتبارا یک تحریکی وجود دارد. اگر چیزی شرطیت برای این بعث و تحریک اعتباری پیدا کرد، ولو اینکه آن شیء یک واقعیت خارجیه باشد مثل زوال شمس که یک واقعیت خارجیه است اما وقتی که شما به این زوال شمس لباس شرطیت می پوشانید و از شما سؤال می شود که مشروط شما چیست؟ شما جواب می دهید که مشروط ما وجوب نماز ظهر و عصر است. وجوب چیست؟ وجوب یک امر اعتباری است.

آیا اینجایی که مشروط ما یک امر اعتباری باشد، مثل همانجایی است که مشروط ما یک واقعیتی باشد؟ مسألۀ شرطیت زوال شمس برای وجوب نماز ظهر و عصر، مثل مسألۀ شرطیت مجاورت و