سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 559

شارع می گوید: «الطهاره شرط للصلاه» شارع می گوید: «الزوال شرط لوجوب» نماز ظهر و عصر. این صغرا را شارع می گوید. منتها می گفتیم: اساس مقدمیت را کبرا تشکیل می دهد و آن این است که بعد از آنکه شرطیت محرز شد، «من الذی یحکم بانّ المشروط لا یتحقق بدون الشرط؟» این یک حکم عقل است و اساس مقدّمیت در رابطۀ با این کبراست اما صغرای مسأله یک چیزی است که به شارع ارتباط دارد. عقل از کجا می فهمد که طهارت، شرطیت برای نماز دارد؟ تمام عقول عقلای عالم را روی هم بگذارند، نمی توانند درک کنند که طهارت و وضو به این کیفیت، ارتباطی با مسألۀ نماز دارد لذا صغرای مسأله، یک صغرایی است که باید از شرع گرفته شود. حالا که اینطور شد، در این حرفی که امروز می زنیم به کبرا کاری نداریم که شما بگویید: محور در باب مقدّمیت، کبرای مسأله است بلکه ما امروز داریم صغرا را معنا می کنیم می خواهیم بگوییم: وقتی که شارع می گوید: «زوال الشمس شرط لوجوب الصلاه» این را داریم معنا می کنیم، می گوید: مشروطش یک امر اعتباری است. مشروط عبارت از وجوب الصلاه است، ولو اینکه شرطش عبارت از یک واقعیتی است به نام زوال، اما مشروطش یک امر اعتباری است. زوال خارجی شرطیت دارد برای یک امر اعتباری. همین صغرا مسأله را از این قاعدۀ عقلیه ای که ما درباب شرط متقدّم و متأخّر رویش بحث داریم بیرون می برد برای اینکه در شرط متقدّم و متأخّر، آنجایی است که شرط و مشروط هر دو واقعیت داشته باشد، شروط و مشروط هر دو، یک امر تکوینی و یک حقیقتی باشد اما آنجایی که یکی امر اعتباری باشد ولو مشروط، این از مورد قاعدۀ عقلیه کاملا بیرون می رود و اصلا نباید این قاعدۀ عقلیه را اینجا پیاده کنیم.

علت خلط بین مسائل شرعی و عقلی

چیزی که سبب شده این دو مسأله به هم مخلوط شود، عبارت از این است که این تعبیراتی که به نام سببیت، به نام شرطیت، به نام مانعیت در تکوینیات به کار می رود، این اصطلاحاتی که در تکوینیات مطرح است، چون در شرعیات هم این اصطلاحات به کار رفته، هم کلمۀ سببیت هم کلمۀ شرطیت و هم کلمۀ مانعیت به کار رفته، این تشابه و اشتراک این دو در استعمال این اصطلاحات و در به کارگیری این اصطلاحات، سبب شده که خیال کرده اند آن قاعدۀ عقلیه ای که برای سببیت واقعیه است، در سببیت شرعیه هم باید آن را پیاده کنیم، آن قاعدۀ عقلیه که برای شرائط تکوینیه است در شرائط شرعیه هم باید آن را پیاده کنیم درحالی که قاعدۀ عقلیه ملاک دارد، آن روی استعمال و اصطلاح دور نمی زند و دنبال همین بحث ذکر می کنیم که مسألۀ این اصطلاحات در تکوینیات، هر