سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 563

یک ملاک دارد، شرطیت یک ملاک دیگری دارد که مربوط به وجود شرط است. مانعیت یک عنوان سومی است که بستگی به وجود مانع دارد و نمی توانیم بگوییم این مانع عدم شرطیت دارد. پس چه فرقی است بین شرط و بین مانع؟

عدم برگشت شرط به مانع و مانع به شرط

واقعیت مسأله این است که اینها با هم فرق می کنند. شرط«وجوده شرط» و مانع«وجوده مانع» کما اینکه دربارۀ شرط هم کسی نمی تواند شرط را به مانع برگرداند، بگوید: عدم الشرط مانع است یعنی همان طوری که توهّم کنند که عدم المانع شرط است، توهّم کنند که عدم الشرط هم مانعیت دارد. بگوییم: چرا این نار تأثیر در احراق نکرد؟ بگویید: برای اینکه مانع وجود داشت. بگوییم: مانع چیست؟ بگویید: «عدم المجاوره، عدم المقاربه» عدم را نمی شود به عنوان شرطیت مطرح کرد. نقش شرط و مانع هر کدام در رابطۀ با وجودشان است، منتها وجود شرط مدخلیت در تحقق معلول دارد، وجود مانع مانعیت از تحقق معلول دارد و هر دو مرتبط به عالم وجود اینها است. درباب تکوینیات مسأله اینطور است.

وقتی که وارد شرعیات می شویم به فقهمان مراجعه می کنیم، می بینیم نظائر این تعبیرات در فقه در موارد زیادی تعبیر شده، وقتی که مثلا به کتاب الحج می رسیم می بینیم تمام فقها تعبیر می کنند که استطاعت شرطیت برای وجوب حج دارد. به استطاعت عنوان شرطیت می دهند. وقتی که به باب معاملات می رسیم، می بینیم آنجا تعبیر به سببیت می کنند، می گویند: «عقد البیع سبب لحصول الملکیه لکل من المتبایعین بالنسبه الی مال الآخر، سبب لحصول ملکیه البایع بالاضافه الی الثمن و ملکیه المشتری بالاضافه الی المبیع» اینجا می بینیم کلمۀ سبب را به کار می برند. در کتاب نکاح نیز می بینیم کلمۀ سبب به کار گرفته می شود. «عقد النکاح سبب لحصول العلقه الزوجیه بین الزوجین» ایجاب و قبول با شرائط درباب نکاح، سببیت دارد بر اینکه علقۀ زوجیت که یک امر اعتباری است، بین زوجین تحقق پیدا کند. همین طور تعبیر به شرط مثلا درباب شرائط تکلیف می گویند: «بلوغ شرط للتکلیف». تعبیر به سبب در مسألۀ بلوغ خلاف آن چیزی است که در فقه به آن برخورد می کنیم.

سؤال این است که این تعبیرات: سبب، شرط، مانع - مثلا می گویند: حدث مانع از نماز است که حدث را به عنوان مانع مطرح می کنند - و امثال ذلک آیا این تعبیرات اوّلا با توجّه به اینکه اینها مسائل اعتباریه هستند، شما که می گویید: استطاعت شرطیت دارد، مشروطش چیست؟ عبارت از وجوب