سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 565

لذا در این مواردی که این عناوین اطلاق می شود - این مطلب از کلام بعض الاعلام هم استفاده می شود - ضابطه ی آنطوری که در تکوینیات مطرح است، در باب شرعیات یک چنین ضابطه ای نداریم بلکه می بینیم«اطلاق السبب مکان الشرط» صحیح است، اطلاق الشرط هم مکان السبب، یک امر صحیحی است لذا نتیجه می گیریم که آن قاعدۀ عقلیه ای که مرحوم آخوند(ره) گفتند، موردش تکوینیات است و موردش واقعیات است که سببیتش روی ملاک است، شرطیتش روی ملاک است، مانعیتش روی ملاک اما در باب شرعیات که هیچ ملاکی نمی توانیم پیدا کنیم که به چه مناسبت در باب معاملات اطلاق سببیت می کنند؟ به چه مناسبت در باب استطاعت کلمۀ شرطیت را به کار می برند؟ به چه مناسبت بلوغ را به عنوان شرط مطرح می کنند؟ به چه مناسبت زوال الشمس را سبب برای وجوب نماز ظهر و عصر قرار می دهند؟ آیا مدخلیت زوال شمس در توجه تکلیف بیشتر است یا مدخلیت بلوغ در توجه تکلیف؟ ولی از بلوغ تعبیر به شرط می شود، اما به زوال الشمس که نوبت می رسد، از آن تعبیر به سبب می شود. اینها شاهد بر این است که ما نمی توانیم تحت تأثیر اطلاق این عناوینی که مشابه با عناوین در مسائل تکوینه است، قرار بگیریم، بگوییم: همان مسأله ای که در باب سببیت نار برای احراق پیاده می شود که همان قاعدۀ عقلیه است، که باید اجزاء علت از نظر رتبه تقدّم بر معلول داشته باشند و از نظر زمان تقارن داشته باشند، بگوییم: این حرفها را باید در شرعیات هم پیاده کنیم، برای اینکه اینجا هم کلمۀ سبب را فقها به کار برده اند و هم کلمۀ شرط را به کار برده اند، اینجا هم از کلمۀ مانع استفاده کرده اند بلکه این فقط تشابه لفظ است، تشابه عنوان است و موجب این نمی شود که یک قاعدۀ عقلیه ای که در باب تکوینیات با آن ملاکات واقعیه پیاده می شود، را در باب شرعیات هم بیاوریم، بگوییم: نمی شود که شرط تقدّم بر مشروط داشته باشد، نمی تواند شرط تأخّر از مشروط داشته باشد همان طوری که در باب نار و احراق باید مسألۀ تقدّم رتبی و تقارن زمانی مطرح باشد، مجاورت یک ساعت بعد نمی تواند در احراق الآن نقش داشته باشد. اگر احراق بخواهد حالا تحقق داشته باشد، همین الان مجاورت لازم است، الان لازم است که مسألۀ مانع به عنوان رطوبت منتفی باشد اما یک ساعت بعد اگر مانع منتفی شود، نمی شود الان احراق در خارج تحقق پیدا کند.

بالاخره یک چنین خلطی در کار است و همین سبب شده که ما تحت تأثیر این عناوین قرار بگیریم و خیال کنیم هرچه در باب تکوینیات مطرح است، اینجا هم طابق النعل بالنعل باید همان مسائل مطرح باشد.

(سؤال... و پاسخ استاد:) بحث این است که روی چه ملاکی شما این حرف را می زنید؟ من