سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 566

عرض کردم که اگر یک مقدار بخواهیم دقت کنیم، شاید اینجاهایی که تعبیر به سبب کردند، اگر تعبیر به شرط می کردند بهتر بود. و آنجاهایی که تعبیر به شرط کردند، اگر تعبیر به سبب می کردند بهتر بود.

چه چیزی مسألۀ وجوب حج را گردن مکلّف می گذارد؟ و به تعبیر مسامحی، چه چیزی مؤثّر در وجوب حج است؟ استطاعت. استطاعت است که آدم را بیچاره می کند و در وجوب حج تأثیر می کند. معذلک شما اسم این بیچاره را شرط گذاشتید، در باب معاملات سبب گذاشتید با اینکه لعل عکس اولی و بهتر باشد. اما این کشف می کند که این تعبیرات روی ملاک نیست، نه اینکه بی جهت است، اصلا به حسب واقع ملاک ندارد. فقط اینها یک تعبیرات استعاره ای است، یعنی عناوین تکوینیات را در تشریعیات به صورت استعاره آورده ایم، مثل اسدی که شما اطلاق بر زید می کنید بعلاقه المشابهه، این عناوین هم بعلاقه المشابهه اطلاق شده و الاّ هیچ واقعیتی در پشت این عناوین تحقق ندارد. وقتی تحقق ندارد، این قاعدۀ عقلیه فلسفیه را چرا ما اینجا بیاوریم، بعد هم در حل آن دچار اشکال شویم؟ از اول می گوییم: این قاعده به اینجاها ارتباطی ندارد. این قاعده برای نار و احراق و امثال ذلک است، اما در مانحن فیه و مسائل شرعیه که سببیت اطلاق مجاز است، اطلاق شرطیت بنحو استعاره است، وجهی ندارد که ما این قاعده را اوّل خیال کنیم که اینجا هم هست، بعد هم در مقام حل اشکال برآییم. از اول می گوییم: این قاعده به اینجا ارتباطی ندارد، تا شما بخواهید این مشکله را حل کنید.

تمام این بحثها راجع به قسم اول کلام مرحوم آخوند(ره) بود. مرحوم آخوند برای حل این اشکال، فرمودند این مواردی که«توهّم انخرام القاعده العقلیه فیها» سه رقم است: بعضی ها شرط تکلیف است، همین که ما بحث کردیم که نتیجه این شد که تحقیق این است که اینها از مسائل اعتباریه هستند و اصلا این قاعده اینجا جایش نیست، تا اینکه ما بخواهیم حل کنیم. قسم دوم شرائط وضع است. قسم سوم هم شرائط مأموربه که اینها را باز یک یک باید بررسی کنیم.

راه حل مرحوم آخوند(ره) در شرائط وضع

در شرائط وضع مثل باب فضولی که شما می گویید: اجازه شرطیت دارد، کاشفیت دارد عن الملکیه، ملکیت یک حکم وضعی است، اجازۀ لاحقه هم شرطیت برای این حکم وضعی دارد. و آنهایی که در باب اجازه، مسألۀ کاشفیت را قائل هستند و کشف را هم کشف حقیقی می دانند که توضیح دادیم، گفته اند: چطور می شود که اجازه ای که یک ماه بعد تحقق پیدا می کند، کشف از این کند که ملکیت از یک ماه قبل حاصل شده است؟ مشروط، ملکیت حین المعامله است، شرط، اجازۀ