سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 567

لاحقۀ بعد از یک ماه است. این شرط متأخّر است مشروطش هم ملکیت، «الّتی هی حکم وضعی».

مرحوم آخوند می فرمایند: همان راه حلی را که ما در رابطۀ با شرائط تکلیف ذکر کردیم، در رابطۀ با شرائط وضع هم همان راه حل را ذکر می کنیم. به این نحو که در باب تکلیف، تکلیف یک عمل اختیاری و فعل ارادی صادر من المولی است. اعمال اختیاریه تمامشان مربوط به مراحل نفسانی آن فاعل است. همان طوری که در افعال مباشری از اراده و ماقبل الاراده تمام مسائل، مسائلی است که مربوط به عالم نفس است. ایشان فرمود: تکلیف هم همین طور است، تکلیف هم یک عمل اختیاری صادر از مولاست و چون عمل اختیاری صادر از مولاست، مراحلی که در این تکلیف نقش دارد به صورت شرط و غیرشرط، اینها مربوط به عالم نفس مولاست. و به تعبیر دیگر: آن وجودات ذهنیه نقش در تکلیف مولا دارد. ایشان می فرماید: عین همین مطلب را ما در شرائط وضع هم ذکر می کنیم، می گوییم: این اجازۀ لاحقه می خواهد در حکم مولا به ملکیت اثر کند. حکم مولا به ملکیت«عمل اختیاری صادر من المولی» عمل اختیاری صادر از مولا مسبوق به یک مراحل نفسانی است، وجود خارجی در آن مؤثّر نیست، بلکه همان وجودات ذهنیۀ اعم از تصدیق و تصوّر، در صدور حکم از مولا نقش دارند. حکمی که از مولا صادر می شود چه حکم تکلیفی و چه حکم وضعی باشد، آن هم همین مراحل نفسانیه را طی می کند برای اینکه حکم وضعی هم حاکمش مولا و شارع است، آن هم عمل اختیاری صادر از مولاست، عمل اختیاری صادر از مولا هم مسبوق به یک مراحل نفسانی است لیس الاّ و وجودات خارجیه هیچ نقشی در حکم مولا نمی تواند داشته باشد. لذا می فرمایند:

همان جواب از شرائط تکلیف، در شرائط وضع هم جریان دارد. در حقیقت آنچه در حکم شارع به ملکیت در مسألۀ فضولی نقش دارد، همان وجود ذهنی اجازه است که مکان و محلش عبارت از ذهن مولا و عبارت از نفس مولاست.

اشکال استاد به مرحوم آخوند(ره) در تأثیر شرط لاحق

همان اشکالی که ما در شرائط تکلیف ذکر کردیم، اینجا هم می آید و در حقیقت یک خلطی شده است که ما در مسألۀ«ان جائک زید فاکرمه» این معنا را توضیح دادیم، گفتیم: مولا که می گوید: «ان جائک زید فاکرمه» معنایش چیست؟ یعنی«جائک زید فی الخارج»؟ ممکن است مولا اصلا خودش هم تصریح کند، «ان تحقق المجئی من زید خارجا یجب اکرامه»، اینجا از مرحوم آخوند سؤال می کنیم: شما این مشکله را چطور حل می کنید؟ آنچه نقش در فعلیت وجوب اکرام دارد چیست؟ و آیا فعلیت حکم، به مولا ارتباط دارد یا ندارد یا اینکه حکم وقتی که به مرحلۀ فعلیت