سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 57

مشخص می کند. پس آنچه که تقریبا مسلّم بین متأخرین است این است که منشأ اختلاف در رابطه با مشتقّات را هیئت می دانند و معتقد هستند که اینها در موارد یکسان هستند. فعل ماضی و مضارع دوتا ماده ندارد، فاعل و مفعول دو تا ماده ندارد و همینطور همۀ مشتقّات.

وقتی که این مسأله را ملاحظه کنیم و بعد وارد صیغۀ امر بشویم و به یک نزاع و اختلافی که در صیغه امر وجود دارد، برخورد کنیم و آن مسأله دلالت بر مرّه، یا تکرار، یا عدم دلالت بر هیچ کدام است، آن معنای مسلّم وقتی که با این اختلاف کنار هم گذاشته شود، معلوم می شود که نزاع در صیغۀ امر درباره مرّه و تکرار مربوط به هیئت است، نه مربوط به ماده. برای اینکه اگر مربوط به ماده بود باید در تمامی افعال و مشتقّات، این نزاع جریان داشته باشد، یعنی همین طوری که بحث می کنیم که معنای«اضرب»، یعنی«اضرب مرّه» یا«اضرب مکرّرا» یا مرّه و تکرار، خارج است، در معنای ضرب هم باید این اختلاف وجود داشته باشد که آیا«ضرب»، یعنی این ضرب در زمان گذشته مره واقع شد، مکرّرا واقع شد، یا مرّه و تکرار، خارج از معنای ضرب است؟

به عبارت روشن تر: اگر نزاع در صیغۀ امر در رابطۀ با ماده امر بود که مقصود از ماده، همان ضربی است که در«اضرب» وجود دارد، پس چرا تنها در صیغۀ امر این نزاع را مطرح کرده اند؟ ماده امر با ماده مضارع یکسان است، هردو، با مادۀ فعل ماضی یکسان است، با ماده«ضارب» و«مضروب» همه یکسان هستند؛ پس چرا این نزاع تنها در صیغۀ امر مطرح شد اما در باب سایر افعال و مشتقّات، هیچ کسی چنین نزاعی را مطرح نکرده و چنین مسأله ای مطرح نیست؟

این یک دلیل بر این است که اینجا ولو اینکه آن طوری که قبلا بیان کردم در نزاع، کلمۀ صیغه الامر به کار رفته و در مباحث دیگر، هیئه الامر تعبیر می شده، لکن در عین حال، این به معنای این نیست که امکان دارد نزاع در اینجا در رابطۀ با ماده باشد، ماده«اضرب» هیچ فرقی با مادۀ سایر مشتقّات ندارد.

مرحوم آخوند(ره) در کفایه بحثی از این دلیل نکرده اند. لکن استدلال صاحب فصول را ذکر کرده اند.

استدلال صاحب فصول(ره) به اجماع ادعایی سکّاکی

صاحب فصول(ره) دلیلی اقامه می کند بر اینکه نزاع را از محدوده ماده خارج کند و منحصر به هیئت بکند و آن این است که می فرماید: سکّاکی استاد فن ادبیت، ادعای اجماع و اتفاق بر یک مطلبی کرده و آن مطلب معقد اجماع عبارت از این است که«المصدر اذا کان خالیا من اللام و التنوین» اگر مصدر نه الف و لامی سر او باشد و نه تنوینی در آخر او باشد، چنین مصدری«لا یدّل الاّ علی نفس الماهیه» مفاد چنین مصدری عبارت از خود ماهیت است؛ دیگر هیچ عنوانی همراهش نیست، هیچ