سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 572

که مرحوم محقق عراقی آن راهی را که ذکر کرد که محور و اساس آن، راه مسألۀ اضافه بود، دایره اش را به تکوینیات هم سرایت داده بود، اصلا مثال را روی تکوینیات پیاده می کرد. به عبارت دیگر:

مرحوم محقق عراقی معنای شرطیت را حتّی در تکوینیات بر محور اضافه و اساس اضافه قرار داده بود. می گفت: در تکوینیات هم شرطیت لبّش به یک اضافه برمی گردد، حقیقتش به یک اضافه برمی گردد و در باب اضافه هم مسأله خیلی سهل و آسان است. مضاف الیه ممکن است که مقارن با مضاف باشد، ممکن است که متقدّم با مضاف باشد، ممکن است که متأخّر از مضاف باشد. در اضافه یک دایرۀ وسیعی وجود دارد. اما مرحوم آخوند(ره) برای حل اشکال در این قسم سوم، مسألۀ اضافه را مطرح می کند، اما فقط در رابطۀ با شرایط شرعیه و در محدودۀ شرع مسألۀ اضافه را پیش می کشند.

اما در باب تکوینیات آن چیزی که مرحوم محقق عراقی در تکوینیات قائل بود، ایشان در تکوینیات قائل نیستند. در بین وضو و صلاه، غسل لیلۀ آتیه برای روزۀ گذشته و امثال ذلک و همین طور در شرایط مقارن هم ملاک همان ملاک است، منتها اضافه اش اضافه به مقارن است. تعبیری که مرحوم آخوند(ره) دارند - که با کفایه مأنوس هستید، ایشان خیلی با بکار بردن اصطلاحات یک قدری مسأله را مشکل جلوه می دهند، لکن باطنش یک مسألۀ آسانی را مطرح می کنند و - آن این است که در باب مأموربه یک عدّه ای به نام عدلیه معتقدند که مأموربه باید دارای حسن باشد، دارای مصلحت باشد. در باب منهی عنه معتقدند که باید دارای قبح باشد، دارای مفسده باشد. یک عدّه ای هم گفته اند:

لازم نیست که مأموربه واجد حسن و مصلحت باشد، همین مقدار که غرض مولی به آن تعلق گرفته باشد و محصّل یک غرضی از اغراض مولا باشد، همین کفایت می کند در این که مأموربه قرار گیرد.

روی هر دو مبنا در اینجا فرق نمی کند، می فرمایند: پس ما باید روی عنوان حسن - چون ما داریم مأموربه را مثال می زنیم - و روی عنوان متعلق غرض بودن تکیه کنیم، ببینیم چه چیزی دخالت در حسن دارد؟ چه چیزی می تواند نقش در حسن داشته باشد؟ چه چیزی می تواند مدخلیتی در تحقق غرض مولا و متعلق غرض مولا داشته باشد؟ می فرماید: وجوه و اعتبارات و عناوین در این مسأله نقش دارد. یک عنوانی ایجاد حسن می کند، یک عنوانی متعلق غرض مولا قرار می گیرد. عناوین و وجوه اینها نقش مؤثّری در مسألۀ حسن و در مسألۀ تعلق غرض مولا دارد. حالا این عناوین از کجا پیدا می شود؟ می فرمایند: یکی از چیزهایی که در تحقق این عناوین، نقش دارد عبارت از اضافات است. اضافه ها در تحقق عنوانها نقش دارد. اضافه ها ریشۀ تحقق حسن و تعلق غرض مولا می تواند قرار گیرد. وقتی که اساس کار به اضافه برگشت کرد، آن وقت همان حرف مرحوم محقق عراقی که دایرۀ اضافه یک دایرۀ وسیعی است، مضاف می تواند به مضاف الیه مقارنش اضافه داشته باشد،