سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 574

لازمه الاستیفاء می کند. پس حالا که مسأله به اضافه برگشت کرد، همان دایره وسیع در باب اضافه اینجا پیاده می شود، شبیه آن مثال تأییدی که من برای مرحوم محقق عراقی ذکر کردم و البته بعد هم جواب دادم. مثل علم که یک عنوان ذات الاضافه ای است، ممکن است که معلومش مقارن باشد، ممکن است که معلومش متقدّم باشد، ممکن است که معلومش متأخّر باشد، چون یک امر اضافی است، به نظر اینها در امر اضافی مضاف الیه فرق نمی کند تقارن و تقدّم و تأخّرش.

عدم تصور تقدّم و تأخّر در متضایفین

این بیان ایشان ولو اینکه اقل اشکالا از بیان مرحوم محقق عراقی است چون ایشان در باب تکوینیات هم این مسأله را به این صورت پیاده کرد، اما مرحوم آخوند فقط در محدودۀ شرایط شرعیه این فرمایش را ذکر فرمودند، اما در عین حال آن جوابی که ما از مرحوم محقق عراقی دادیم، یعنی امام بزرگوار(ره) ذکر فرموده بودند، آن جواب اینجا هم وارد است. ما می گوییم: نمی شود مضاف الیه اضافه وجود نداشته باشد. در متضایفین باید حتما هر دو تحقق داشته باشند. نمی شود ابوّت حالا تحقق داشته باشد و بنوّت در آینده تحقق پیدا کند. هر کجا که ابوّت هست، بنوّت هم همراهش هست، بنوّت هم ملازم با اوست.

اینجا یک نکته ای را در رابطۀ با متضایفین عرض کنیم، در باب علت و معلولهای واقعی، نمی گفتیم: علت بر معلول تقدّم رتبی دارد و تقارن زمانی با معلول دارد بلکه یک عنوان سومی آنجا هست. در مسألۀ علت و معلول، شما وجود اینها را که ملاحظه می کنید، می گویید: تقارن وجودی دارند، رتبه شان را ملاحظه می کنید، می گویید: چون معلول مترشّح از علت است و متولّد از علت است، یک تقدّم رتبی علت نسبت به معلول دارد اما یک حرف سومی هم هست و آن این است که آیا بین«اتّصاف العله بالعلیه و اتّصاف المعلول بالمعلولیه» چه نسبتی هست؟ علت و معلول خود این دو عنوان متضایفین هستند، یعنی می شود علت بدون معلول باشد؟ می شود معلول بدون علت باشد؟ وصف علّیّت و وصف معلولیّت متضایف هستند. حالا که متضایف شدند، لازمه اش این است که در اتّصاف به علّیّت و اتّصاف به معلولیّت حتی تقدّم رتبی هم وجود ندارد، درست مقارن با هم است. نمی توانیم بگوییم: چون علت ذاتش تقدّم بر معلول دارد به حسب رتبه، در اتّصاف به علّیّت هم تقدّم دارد رتبتا بلکه علیت و معلولیت مثل ابوّت و بنوّت است. آیا شما می توانید بگویید:

«اتصاف الاب بانّه اب فی رتبه متقدّمه ولو رتبه علی اتصاف الابن بانّه ابن» با اینکه ابن متولّد از اب است، مترشح از اب است؟ در بنوّت حتّی تقدّم و تأخّر رتبی هم وجود ندارد و در آن واحد است،