سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 576

است که شارع کشف از آنها کرده است و نقش شارع فقط نقش کاشفیت بوده است، روی احاطۀ علمی که شارع به تمام واقعیات دارد و متأسفانه عقول ما خیلی کم به واقعیات رسیده است، عقل ما هیچ درک نمی کند که بین نماز و وضو چه ارتباطی وجود دارد، در این مثال بین صوم مستحاضه و غسل لیلۀ آتیه چه ارتباطی وجود دارد، شارع روی احاطۀ علمی اش و این که همۀ مسائل از نظر او معلوم و مورد اطلاع است، وقتی می گوید: «لا صلاه الا بطهور» در حقیقت مثل اینکه ما را ارشاد می کند به اینکه به حسب واقع وضو برای نماز شرطیت دارد، منتها شما نمی فهمید و من شارع می فهمم و شما را ارشاد می کنم. آیا شرایط شرعیه این طوری است که یک واقعیات و حقایقی است که«کشف عنها الشارع» یا اینکه شرایط شرعیه مثل احکام شرعیه است، مثل وجوب و حرمت و امثال ذلک است، مثل ملکیّت و زوجیّت و حریّت و رقیّت است همان طوری که آن احکام شارع یک امور اعتباریه است و از نظر واقع و حقیقت برای آنها جایگاهی وجود ندارد، بلکه صرف اعتبار است بعضی مواردش هم عقلا هم از این اعتبارات دارند، عقلا هم بیع دارند، عقلا هم نکاح دارند، عقلا هم چیزی به نام اجاره دارند. آیا شرایط شرعیه از همین قبیل است؟ یعنی بگوییم: وقتی شارع می گوید:

«لا صلاه الا بطهور» مثل همان است که می گوید: «أَقِیمُوا الصَّلاهَ» ؟ «أَقِیمُوا الصَّلاهَ» چه چیزی است؟ ایجاب اقامه الصلاه. ایجاب چیست؟ امر اعتباری است. وقتی هم می گوید: «لا صلاه الا بطهور» یک شرطیت اعتباریه را شارع جعل می کند، یک شرطیت مجعوله را شارع بیان می کند و به واقعیات ارتباطی ندارد. مگر وجوب صلاه واقعیتی دارد که حالا نوبت به شرطش که می رسد، مسألۀ واقعیت را پیش بکشیم؟ بلکه همان طوری که اصل«ایجاب اقامه الصلاه امر اعتباری، کون الصلاه مشروطا بالطهاره و الطهاره شرط للصلاه»، هم امر اعتباری مجعول شرعی است، واقعیاتی نیست که مثل آنچه در فلسفه و امثال ذلک است منتها بگوییم: ما از طریق شارع به این واقعیات می رسیم. چون عقل بو علی سیناها هم نمی تواند کشف کند که بین وضو و بین صلاه چه ارتباطی واقعی وجود دارد. این حرفها نیست. همان طوری که اصل ایجابش یک امر اعتباری است، مشروط بودنش«یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاهِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ» اینها هم امور اعتباری است.

احتمالات شرایط شرعیه

پس در باب شرایط شرعیه فعلا دو احتمال مطرح است: یک احتمال اینکه اینها واقعیاتی باشند و احتمال دوم اینکه اینها امور اعتباریه باشند. اگر ما اینها را امور اعتباریه گرفتیم، مسأله حل است، برای اینکه آن قاعدۀ عقلیه ای که مرحوم آخوند وحشت می کند که مبادا انخرام پیدا کند و ضربه