سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 579

خصوصیت اجزاء زمان

اینجا یک راهی را امام بزرگوار(ره) بیان فرمودند. ایشان مقدمتا می فرمایند: - که این مقدمه نتیجه اش روی بحث ما ظاهر می شود و اساس دقت را باید روی همین مقدمه انجام دهیم - اجزاء زمان ولو این که برای هر قطعه ای از آن اجزاء یک عنوانی درست کرده باشیم، ولی وقتی که مجموعۀ آن قطعه را با قطعۀ بعدی ملاحظه می کنیم، می بینیم هردو در یک آن، مجتمع نیستند، بلکه خصوصیّت زمان این است که دارای وجود تدریجی است و معنای وجود تدریجی به این نحو است که بعضی از اجزاء وجود پیدا می کند و منعدم می شود و بعد بعضی دیگر وجود پیدا می کند و آن هم منعدم می شود و همین طور اجزاء سوم و چهارم و سایر اجزاء. اینطور نیست که جزء اول که وجود پیدا کرد، باقی بماند بلکه متصرّم است متقضّی و بقاء و استمرار در آن تحقق ندارد، وجودات لفظیه هم این چنین است. الفاظ عبارت از اجزاء صوتیه ای هست که تدریجا جزئی وجود پیدا می کند و منعدم می شود و جزء دوم وجود پیدا می کند و منعدم می شود و هکذا. اینطور نیست که وجودات لفظیه در یک آن، مجتمع باشند و در یک زمان با هم تحقق داشته باشند. در اجزاء زمان مسأله اینطور است. ولو اینکه ما برای چند جزئش و یک قطعه اش، یک نام مخصوصی بگذاریم و برای قطعۀ دیگر نام دیگر، ولی اینطور نیست که این دو قطعه بتواند در یک زمان جمع شود. مثلا امروز روز دوشنبه است. روز عبارت از مجموعۀ اجزاء نهاریه است. روز دوشنبه عبارت از یک قطعه ای از این مجموعۀ اجزاء نهاریه است و روز سه شنبه یک قطعۀ دیگر، امکان ندارد که درآن واحد روز دوشنبه و روز سه شنبه با هم در وجود مجتمع باشند، بلکه به لحاظ آن تدریج و تدرّج ذاتی که بین اینها وجود دارد، تا روز دوشنبه هست، اثری از روز سه شنبه وجود ندارد، وقتی که روز سه شنبه آمد، اثری از روز دوشنبه وجود ندارد. وقتی که ما می خواهیم تعبیر کنیم، باید تعبیر به«کان» کنیم، بگویم: دیروز روز دوشنبه بود به کلمۀ«کان» که دلالت بر گذشته می کند و دلالت بر ثبوت در ماضی می کند، یک چنین تعبیری کنیم. و الاّ خیلی واضح است این دو قطعۀ از قطعات زمان در یک آن نمی شود مجتمع شوند که هم عنوان دوشنبه و هم عنوان سه شنبه هردو حقیقتا وجود داشته باشند.

لذا می گوییم: وقتی که دوشنبه و سه شنبه تقارن وجودی ندارند، لامحاله یکی از این دو تقدّم دارد و دیگری تأخّر دارد. وقتی که اینها تدریجی شدند و اجتماع و تقارنشان درآن واحد ممتنع بود، لامحاله نوبت به تقدّم و تأخّر می رسد. باید بگوییم: دوشنبه متقدّم بر سه شنبه است و سه شنبه متأخّر از دوشنبه است. اینجا این مشکله پیش می آید که ما اینجا دو مطلب داریم، این دو مطلب را در رابطۀ