سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 58

مسأله ای در کنار او مطرح نیست. صاحب فصول(ره) می فرماید: این ادعای اتفاق را وقتی کنار مسألۀ ما نحن فیه که محل اختلاف است قرار بدهیم، می بینیم در صیغۀ امر، نزاع واقع شده، اختلاف واقع شده که آیا مفادش، مرّه است، مفادش تکرار است یا هیچ کدام از مرّه و تکرار، مفاد صیغۀ امر نیست؟ اگر این اختلاف را کنار آن اختلافی که سکاکی نقل اجماع بر آن کرده بگذاریم، معلوم می شود نزاع در ما نحن فیه مربوط به هیئت است، پس اتفاق روی ماده واقع شده است. اختلاف در رابطه با هیئت است. ماده، فقط دلالت بر نفس ماهیت دارد، اما هیئت، محل اختلاف است که آیا کنار این ماهیت کلمه مرّه هم هست، کلمه تکرار و قید تکرار هم هست یا هیچ کدام از اینها نیست؟ پس در حقیقت، صاحب فصول، اجماع منقولی را که ناقلش سکاکی است، قرینه قرار داده بر اینکه نزاع در ما نحن فیه، مربوط به هیئت است و آن اتفاق، موردش عبارت از ماده است. (این بحث را سابقا در اوایل بحث مشتق ظاهرا ذکر کردیم.)

جواب مرحوم آخوند(ره) به صاحب فصول(ره) در اجماع ادعایی سکاکی

مرحوم آخوند می فرماید: این استدلال، درست نیست، صاحب فصول از این راه نمی تواند چنین برداشت و چنین استفاده ای داشته باشد، برای اینکه معقد اجماع سکاکی، مصدری است که مجرد از لام و تنوین باشد، روی مصدر ادعای اتفاق شده و مصدر ماده مشتقّات نیست، مصدر هم خودش یک مشتق است«کسائر المشتقّات». همان طوری که مشتقّات«لها هیئه و لها ماده»، مصدر هم«لها هیئه و لها ماده». و با توضیحی که من عرض می کنم، مخصوصا با توجه به اینکه هیئت مصادر هم یک هیئت خاصه ای است، اینطور نیست که هرهیئتی، صلاحیت مصدریت داشته باشد. در ثلاثی مزید فیه که نه تنها هیأتش مشخص است بلکه منحصر هم هست، یعنی هیئت مصادر از آن ابواب متعدده ای که ذکر شده مثل باب«افعال»، «تفعیل»، «انفعال»، «افتعال» و امثال ذلک، اصلا تجاوز نمی کند. در ثلاثی مجرد هم باز هیئتش محفوظ است، هرچیزی نمی تواند عنوان مصدری پیدا کند.

در رباعی مجرد و رباعی مزید فیه هم هکذا. پس اینکه ما می بینیم مصادر دارای یک هیأت خاصه ای هست، این دلیل بر این است که مصادر هم مثل مشتقّات دیگر، هم دارای ماده است و هم دارای هیئت. آنوقت چیزی که هم دارای ماده است و هم دارای هیئت است، نمی تواند مادۀ سایر مشتقّات واقع بشود. آنکه در مشتقّات ساری و جاری است، نفس الماده است اما آیا هیئت مصدر مثل هیئت «فعل» سریان در فعل ماضی دارد؟ هیئت مصدر هم محفوظ در فعل ماضی است؟ هیئت مصدر محفوظ در فعل مضارع است؟ بلااشکال این چنین نیست. آنکه محفوظ است همان ماده ای است که