سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 581

وقتی شما می گویید: «زید قائم» لا یعقل که این معنا بدون تحقق زید تحقق پیدا کند. اما اگر گفتید:

«لیس زید بقائم» به صورت سلب تحصیلی و سالبۀ محصله، سالبۀ محصله دو مصداق دارد: یک مصداقش این است که زید باشد و قیام نداشته باشد، یک مصداقش این است که زیدی نباشد تا اتصاف به قیام داشته باشد. لذا در سالبۀ محصله با انتفاء موضوع، قضیۀ سالبۀ محصله صحیح است و اتصاف به صدق پیدا می کند اما در قضیۀ موجبه، مسأله اینطور نیست، آنجا ثبوت شیء لشیء است و این متفرع بر این است که آن مثبت له اول ثبوت داشته باشد تا شما بتوانید این محمول را بر آن ثابت کنید و آن را متصف به این محمول کنید. این قاعدۀ فرعیت هم یک قاعدۀ مسلّمۀ عقلیه است و کسی نمی تواند در این قاعده تردید داشته باشد.

پس ما در اینجا سه مطلب داریم: یک طرف وجدان ما حکم می کند به اینکه امروز دوشنبه تقدّم بر روز سه شنبه دارد. آیا کسی می تواند در این معنا مناقشه کند که روز دوشنبه متقدّم بر روز سه شنبه؟ این یک مطلب وجدانی. دو قاعدۀ عقلیه هم اینجا هست: یکی اینکه وقتی که شما می گویید: روز دوشنبه تقدّم دارد، این تقدّم از عناوین متضایفه است، معنایش این است که روز سه شنبه تأخّر دارد و اتصاف دوشنبه به تقدّم، در همان رتبۀ اتصاف سه شنبه است به تأخّر. تقدّم و تأخّر امران متضایفان هستند، حتی از نظر رتبه هم بینشان اختلاف نیست. پس تا می گویید: امروز دوشنبه تقدّم دارد، معنایش این است که سه شنبه تأخّر دارد. حالا می خواهید بگویید: سه شنبه تأخّر دارد، کدام سه شنبه؟ سه شنبه ای الان وجود ندارد. «ثبوت شیء لشیء فرع ثبوت المثبت له». الان شما دارید مسأله تقدّم و تأخّر را پیاده می کنید، الان دارید این دو اتصاف را وجدانا ثابت می کنید، می گویید: دوشنبه تقدّم و وجود دارد اما سه شنبه تأخّر دارد درحالی که اثری از وجود سه شنبه در کار نیست و«ثبوت شیء لشیء فرع ثبوت المثبت له». شما اول سه شنبه ای را موجود کن، مثبت له را ثابت کن، بعد بگو تأخّر دارد. سه شنبه ای وجود ندارد تا شما آن را متصف به عنوان تأخّر کنید. می گوییم: سه شنبه متأخّر، کدام سه شنبه؟ سه شنبه ای در کار نیست، آن که ما در آن واقع هستیم و وجود دارد، عبارت از یوم الاثنین است که مانحن فیه می باشد اما سه شنبه بعد می خواهد وجود پیدا کند، اجزاء زمانی است که در آینده می خواهد تحقق پیدا کند و الان هیچ گونه حضّ و بهره ای از وجود برای سه شنبه وجود ندارد. وقتی سه شنبه ای وجود نداشت، چطور شما می گویید: تأخّر دارد؟ تأخّر وصف است. تأخّر اثبات یک صفت برای سه شنبه است، سه شنبه ای که وجود ندارد«کیف یمکن ان یتصف بالتأخّر»؟ و اگر آن اتصاف به تأخّر پیدا نکرد، امروز هم نمی شود اتصاف به تقدّم پیدا کند، برای اینکه تقدّم و تأخّر امران متضایفان هستند. آیا در باب ابوّت و بنوّت می شود یک تفکیکی قائل شویم بگوییم زید،