سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 583

دارد؟ این مثل این است که زیدی که نیست را بگویید: اتصاف به قیام دارد. زیدی که تحقق ندارد«لا یعقل ان یتصف بالقیام» سه شنبه ای هم که وجود ندارد، «کیف یتصف بانه متأخّر»؟ تأخّر وصف اوست. وصف باید موصوفش ثابت باشد، وصف بدون موصوف را این قاعدۀ عقلیۀ فرعیت نفی می کند. پس اینجا چه کار کنیم؟

راه حل اشکال تقدّم و تأخّر در زمان

ایشان این مسأله را اینطور حل فرموده اند، می فرمایند: در باب تقدّم و تأخّر که محل بحث ماست، یک وقت در اتصاف و اثبات تقدّم و تأخّر می خواهیم صحبت کنیم، می خواهیم تقدّم را برای یک شیء و تأخّر را برای شیء دیگر اثبات کنیم. یک وقت کاری به این تعبیرات و به این عناوین و به این اتصاف ها نداریم، یک مطلب واقعی ذاتی را بررسی می کنیم. وقتی که مسألۀ دوشنبه را در رابطۀ با سه شنبه ملاحظه می کنیم، می بینیم که این دوشنبه به حسب ذات تقدّم بر سه شنبه دارد و کاری به اینکه بنشینیم قضیه تشکیل دهیم، وصف درست کنیم، این عناوین را در کار بیاوریم، حتی روی نفس عنوان تقدّم هم بما انّه عنوان تقدم است ما تکیه نمی کنیم، فقط این معنا را حساب می کنیم، می بینیم وقتی که زمان، یک امر متدرّج الوجود شد و تدرّجش هم به این کیفیت است که جزء اول که وجود پیدا کرد، منعدم می شود و باقی نمی ماند، بعد جزء دوم وجود پیدا می کند و هکذا جزء سوم و چهار و پنجم، ما به یک واقعیت پی می بریم و آن واقعیت این است که در حقیقت، در مقام تعبیر اینجور تعبیر می کنیم، اما یک کلمۀ«بالذات» به آن می چسبانیم تا مسأله را از آن مسألۀ قاعدۀ تضایف و فرعیت به آن کیفیتی که شما ملاحظه کردید، بیرون ببرد و آن این است که ما می گوییم: روز دوشنبه این قطعۀ از زمان، به حسب ذات، تقدّم بر سه شنبه دارد، یعنی کانّ این تقدّم جزء ذات دوشنبه مطرح است، نه به عنوان وصف دوشنبه. مثل مسألۀ قیام و زید نیست که شما بگویید: «ثبوت شیء لشیء فرع ثبوت المثبت له»، قیام یک چیزی است خارج از حقیقت زید، قیام به عنوان وصف زید مطرح است، به عنوان یک امر خارج محمول بر زید مطرح است. وقتی ما به زید و قیام می رسیم، البته می گوییم: تا زید وجود نداشته باشد، قیام تحقق ندارد و نمی شود اثبات قیام برای زید بدون وجود زید.

اما در مانحن فیه مسأله تقدّم و تأخّر به ذات برمی گردد و نمی توانیم شبیه تقدّم و تأخّرهایی که در جای دیگر مطرح می کنیم، را اینجا مطرح کنیم. جزء اول از زمان، یک تقدّم ذاتی بر جزء ثانی از زمان دارد، تقدّم کانّ داخل در ماهیتش است و داخل در ذاتش است و الاّ چیزی نیست که ما خودمان