سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 584

بخواهیم اثبات کنیم و توصیف کنیم. حتی روی کلمۀ تقدّم و تأخّر هم تکیه نمی کنیم، این را به عنوان بیان و اشارۀ به آن واقع، مسأله را مطرح می کنیم. و الاّ شما ممکن است اوّلیت و ثانویت را مطرح کنید، یا عناوینی از این قبیل برای معرفی این معنا مطرح کنید. اولیت و تقدّم جزء اول از زمان، جزء ذاتش است در مقایسۀ با جزء دوم کما اینکه جزء دوم را وقتی که با جزء اول مقایسه می کنید، تأخّر جزء ذاتش است و وقتی که با جزء سوم مقایسه می کنید، تقدّم ذاتی آن می شود و این هیچ منافاتی ندارد. اگر مسأله به ذات برگشت و غیر از مسائل اتصاف و اثبات و ثبوت شیء لشیء شد که معنای وصفیت و معنای اضافه است، هیچ منافاتی با آن دو قاعدۀ عقلیه نمی تواند داشته باشد. همان مسألۀ وجدانی به قوت خودش باقی است، کما اینکه ما هم ارتکازا این تعبیر را می کنیم و در این تعبیر هیچ گونه مسامحه و عنایت هم نمی بینیم. می گوییم: امروز تقدّم بر فردا دارد، در حالی که فردایی نیست فعلا که اتصاف به عنوان تأخّر داشته باشد. اما اتصاف را باید کنار بگذاریم، الفاظی از قبیل اتصاف را باید از بین ببریم، برای اینکه معنای اتصاف، این است که یک چیزی زائد بر ذات است، یک چیزی اضافۀ بر ذات است در حالی که در اجزاء زمان، این تقدّم و تأخّر مربوط به ذاتشان است، نه به عنوان یک امر وصفی مثل قیامی که برای زید ثابت است.

مؤیّد راه حل امام(ره)

ایشان چند مؤیّد و بلکه دلیل برای این معنا ذکر می کنند که من یکی را امروز عرض می کنم برای تفکیک بین این دو جهت و آن این است که در باب علت و معلول مگر شما نگفتید که علت تقدّم رتبی بر معلول دارد منتها تقارن زمانی دارد، اما از نظر رتبه علت ذاتا تقدّم رتبی بر معلول دارد در حالی که در این وصف تقدّم و تأخّر و وصف علّیت و معلولیّت، مسأله به چه نحو است؟ در رابطۀ با وصف علّیّت و معلولیّت همان طوری که دیروز هم اشاره کردم، وصف علّیت و معلولیّت در زمان واحد است و در رتبۀ واحده. اینطور نیست که اتصاف علت به علّیّت در یک رتبه، تقدّم بر اتصاف معلول به معلولیت داشته باشد«اتصافان فی زمن واحد و فی رتبه واحده» و همین طور در همین علت و معلول. اینکه شما می گویید که«العله متقدّمه علی المعلول» به حسب رتبه، در اتصاف علت به تقدّم، آیا باز تقدّمی برای علت هست؟ یعنی اول علت اتصاف به تقدّم پیدا می کند بعد معلول اتصاف به تأخّر پیدا می کند یا اتصاف علت به تقدّم حتی از نظر رتبه در عرض اتصاف معلول به تأخّر است؟ وقتی که می گوییم: «العله متقدّمه و المعلول متأخّر»، این دو قضیۀ موجبه حتی در رتبه هم بینشان اختلافی وجود ندارد. اتصاف علت به تقدّم در رتبۀ اتصاف معلول به تأخّر است، درست