سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 585

است در حالی که شما می گویید: علت تقدّم ذاتی در معلول دارد، چطور اینها را با هم جمع کردید؟ از یک طرف می گویید: علت تقدّم ذاتی بر معلول دارد، از یک طرف هم می گویید: این اتصافها حتی در رتبه بینشان اختلافی وجود ندارد؟ پس علت«اجتمع فیها جهتان»، روی یک جهت اسمش را تقدّم رتبی می گذارید، روی یک جهت هم اتصاف به تقدّم است. در آن جهتی که مربوط به تقدّم ذاتی و رتبی علت است، در آن جهت علت تقدّم دارد، اما در اتصاف به تقدّم و تأخّر فی رتبه واحده، شما نمی توانید حتی از نظر رتبه، مسألۀ اتصاف را جدا کنید و در دو رتبه بیاورید، بگویید: «اتصاف العله بانّها متقدّمه قبل اتصاف المعلول بانّه متأخّر» است، بلکه هیچ گونه قبلیت و بعدیت ولو من حیث الرتبه وجود ندارد. پس شما می بینید که در اینجا دو جهت با هم جمع شده است. یک جهت اتصاف است که فی عرض واحد و فی رتبه واحده است، یک جهت هم مربوط به ذات و رتبه است، «و هو تقدّم العله علی المعلول». می گویید: علت بر معلول تقدّم دارد و تقدّمش مربوط به ذات و مربوط به رتبه است. پس بین اتصاف و بین تقدّم ذاتی تفکیک کردید. همین تفکیک را در رابطۀ با اجزاء زمان می آوریم، وقتی می گوییم: امروز تقدّم بر فردا دارد، یعنی«لا من حیث الاتصاف بل من حیث الذات» امروز متقدّم بر فرداست. ذاتا و وجدانا امروز متقدّم علی الفردا، اما اگر به صورت اتصاف بخواهید مطلب را دربیاورید، باید این دو در عرض هم باشد و لازمۀ اینکه در عرض هم باشد، باید فردا هم وجود داشته باشد، امروز هم وجودش باقی بماند تا شما بتوانید این دو قضیۀ موجبه ای که موضوعش وجود و ثبوت داشته باشد چنین دو قضیۀ موجبه را تشکیل دهید. این به عنوان مقدمۀ بحث امام بزرگوار بود که تقریبا اساس اشکال را از این راه می خواهند حل کنند، تا برسیم به نتیجه ای که از این مقدمه گرفته می شود ان شاء الله.

پرسش:

1 - اعتباری بودن شرائط شرعیه را توضیح دهید.

2 - خصوصیت اجزاء زمان به چه صورت است؟

3 - راه حل اشکال تقدّم و تأخّر در زمان را بیان کنید.

4 - مؤیّد راه حل امام(ره) را بیان کنید.