سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 59

هم در مصدر وجود دارد و هم در سایر مشتقّات. ولی مصدر تنها آن مادۀ فقط نیست، مصدر هم مثل فعل ماضی است که«له ماده و له هیئه». پس اگر یک اجماعی روی مصدر قائم شد و یک مطلبی روی مصدر ثابت شد، دلیل بر این نیست که در ماده مشتقّات دیگر هم این معنا هست، «لان المصدر لیس ماده لشیء».

اشکال به مرحوم آخوند در بیان مصدر و جواب آن

«ان قلت»: تابه حال ما چنین چیزی نشنیده بودیم. از اول که وارد بحثهای ادبی شدیم به ما گفتند:

- بدان که مصدر، اصل کلام است - و تا حالا فکر می کردیم که معنای اینکه مصدر، اصل کلام است، یعنی مصدر«ماده للمشتقّات و ماده للافعال» اما این طوری که شما می فرمایید: مصدر هم در ردیف آنها قرار گرفته، مصدر ماده دارد و هیئت دارد و چیزی که ماده و هیئت دارد، نمی تواند مادۀ مشتقّات دیگر واقع شود.

ایشان در جواب می فرمایند: اینکه«المصدر اصل للکلام» - بدان که مصدر اصل کلام است - معنایش این نیست که در ذهن شما بوده و هست، که مصدر مادۀ مشتقّات باشد، بلکه این اصالت به این معناست که واضع وقتی می خواست برای یک معنای کلی یک لفظی را وضع کند، مثلا معنای زدن و کتک را در نظر گرفت و می خواست برایش یک لفظی را وضع بکند. اینجا چه چیز را برای این معنا وضع بکند؟ برای اینکه گرفتار مشکلات نشود(که مشکلش را عرض می کنیم که چیست؟) آن چیزی را که اول در رابطه با این معنای زدن و کتک، وضع می کند، همان مصدری است که«له هیئه و له ماده» معنای اصالت، یعنی تقدّم در وضع، معنای اصالت، یعنی اولین لفظی که در رابطۀ با این معنا در نظر گرفته شده. می آید عنوان«ضرب» را در برابر این معنای کلی که در وضع، مورد نظرش است قرار می دهد و بعد مشتقّات دیگری که با این مصدر، جامع اشتراک در لفظ دارند و جامع اشتراک در معنا دارند، با اندازه گیری و با رعایت تناسب با این مصدر و با ملاحظۀ این مصدر آنها را وضع می کند و تعبیرشان این است که آن چیزی را که اول وضع می کند و تقدّم در وضع دارد، آن را به وضع شخصی وضع می کند، اما سایر مشتقّات را به لحاظ موادشان و به لحاظ هیأتشان با وضع نوعی یا با وضع شخصی(که یک اختلافی هم در این رابطه وجود داشت که ما در مسألۀ وضع شخصی و وضع نوعی اشاره به این اختلاف کردیم) وضع می کند.

پس محصّل کلام ایشان این است که«معنی کون المصدر اصلا للکلام لا یرجع» به این معنا که مصدر، مادۀ سایر مشتقّات است، اصالت مربوط به مقام وضع است، آن هم با توجه به آن مشکله ای