سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 6

ما شک می کنیم در اینکه، آیا در فلان واجب، قصد قربت معتبر است یا نه؟ ما شک در کمیّت مأموربه نداریم، ما می دانیم اگر قصد قربت هم معتبر باشد، از دائره مأموربه خارج است، نه به صورت جزئیت می تواند نقش داشته باشد و نه به صورت شرطیت. پس شک ما در ما نحن فیه در چیست؟ در حقیقت باید از شک ما اینطوری تعبیر کرد: یک تکلیفی مسلّم به ما توجه پیدا کرده که اصل توجه تکلیف«مسلم»، لکن چون تردید از نظر تعبّدیّت و توصّلیّت داریم، شک ما در این معناست که کیفیت خروج از عهده این تکلیفی که مسلّم متوجه شده، چطوری است؟ آیا اگر ما بدون داعی الامر همین ذات عمل و پیکرۀ عمل را در خارج ایجاد کنیم، از عهده این تکلیف مسلّم التوجّه خارج شدیم یا اینکه کیفیت خروج از عهده این تکلیف مسلّم به این است که در مقام عمل داعی و محرّک ما عبارت از امر مولا و بعث مولا باشد؟

شک در کیفیت خروج از تکلیف

پس در حقیقت، در ما نحن فیه در کمیّت متعلق و مأموربه تردید نداریم، در کیفیت خروج از عهده تکلیف تردید داریم. و اگر شک در کیفیت خروج باشد، شک در کیفیت خروج، مثل شک در اصل خروج از تکلیف است. اگر یک تکلیفی به شما توجه پیدا کرد و بعد شما شک کردید که آیا این مأموربه را انجام دادید یا نه؟ اصاله الاشتغال عقلی گریبان شما را می گیرد، مگر بعضی مواردی که شارع تسهیلا آمده دخالت کرده، مثل شک بعد از وقت. اگر بعد از وقت انسان شک بکند که نمازش را در وقت خوانده یا نه؟ با اینکه مقتضای اصاله الاشتغال عقلی این است که تو یقین نداری که مأموربه را در خارج انجام دادی، باید بخوانی و انجام بدهی، اما شارع تسهیلا یک قاعده ای را به نام قاعده شک بعد از وقت برای مردم مقرّر کرده که اگر بعد الوقت شک کردید به این شکتان ترتیب اثر ندهید. اما اگر در وقت شک کردند، باز همان اصاله الاشتغال عقلی محکّم است. پس در اصل خروج از یک تکلیف مسلّم التوجه و از عهدۀ یک تکلیف یقینی اگر شک در اصل خروج داشته باشید، اصاله الاشتغال حاکم است، برای اینکه می گویند: اشتغال یقینی، برائت یقینی لازم دارد و«احتمال البرائه فی مورد الاشتغال الیقینی» اثری ندارد. همین طور اگر شما شک در نحوۀ خروج و کیفیت خروج از عهده تکلیف مقطوعی داشته باشید، اینجا هم عقل حکم به اصاله الاشتغال می کند و ما نحن فیه عبارت از همین است که تکلیف وجوبی به شما متعلق شد، شما هم شک در تعبّدیّت و توصّلیّت دارید، مبنایتان هم روی این فرض این است که«قصد القربه بمعنی داعی الامر لا یمکن ان یأخذ فی المتعلق» اینجا دیگر ظرف شک شما، متعلق تکلیف نیست، نمی توانید بگویید: من در متعلق، شک