سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 60

که عرض کردیم. واضع می خواهد برای معنا و حقیقت کتک زدن، یک لفظی را وضع کند. «یمکن ان یقال»: واضع می توانست طوری مسألۀ وضع را پیاده کند که هیچ هیئتی نداشته باشد بگوید: «الضاد و الراء و الباء بشرط کون الضاد اولا و الراء ثانیا و الباء ثالثا» اینرا وضع می کنیم برای معنای زدن و کتک.

اما این کار مسأله وضع را درست منضبط نمی کند مخصوصا با توجه به یک نکته ای که دنبال این مسأله عرض می کنیم، به این صورت منضبط نیست. از ما بپرسند چه چیز را واضع برای چه چیز وضع کرده؟ می گوییم: واضع معنای زدن و کتک را در نظر گرفته، این موضوع له. لفظ موضوعش چیست؟ «ضاد و راء و باء بشرط کون الضاد اولا و الراء ثانیا و الباء ثالثا» در مقام وضع، این تناسب ندارد. لذا به مصدر اصالت می دهد و معنای اصالت این است که در رابطۀ با وضع به او تقدّم می دهد، نه اینکه معنای اصالت این باشد که مصدر در ضمن همه مشتقّات وجود دارد و به عنوان ماده مشتقّات مطرح است.

پس در حقیقت؛ مرحوم آخوند(ره) به صاحب فصول(ره) این اشکال را دارند که اگر اتفاقی و اجماعی روی مصدر واقع شد، شما نمی توانید به عنوان اینکه مصدر ماده مشتقّات است، این را در رابطۀ با همۀ مشتقّات پیاده کنید و بگویید: این اتفاق، ساری و جاری در همه مشتقّات است. اما ایشان دیگر ذکر نمی کنند که این مصدری که«له ماده و له هیئه»، مفاد هیئت مصدر چیست؟ مفاد هیئت همۀ مشتقّات روشن است، اما مفاد هیئت مصدر زائدا بر آن معنایی که در رابطۀ با اصل ماده است، عبارت از چیست؟

کلام مرحوم امام(ره) در تعریف مصدر

اینجا دو احتمال وجود دارد، یک احتمال، همان مطلبی که سیدنا الاستاذ الاعظم الامام(قدس سره الشریف) در این رابطه فرموده اند. بگوییم: هیئت مصدر، یک معنای خاصی ندارد، هیئت مصدر تنها برای امکان تنطّق به ماده آمده، نه اینکه یک معنای خاصی در مقابل سایر مشتقّات داشته باشد. «الضرب» یا«ضرب» که خالی از الف و لام هم باشد، این هیئت«فعل» ی برای این بوده که به این«ضاد» و«راء» و«باء» بتواند به صورت یک لفظ، تنطّق پیدا کند و تمکّن از نطق پیدا کند، هیئت «فعل» ی برای این است، نه برای اینکه یک معنای خاصی زائد بر معنای ماده در هیئت مصدر مطرح باشد.

اما احتمال دیگر در رابطه با هیئت مصدر این است که هیئت مصدر هم یک معنایی زائد بر معنی ماده دارد، یک اضافه ای در معنی ماده به وجود می آورد. مؤیّد این حرف، مطلبی است که نحویین ذکر