سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 71

جواب امام را عرض می کنم) این است که این کلمۀ ایجاد را شما از کجا در این وسط آوردید؟ آیا کلمۀ ایجاد که ظاهر عبارت شماست«البعث و التحریک الی ایجاد الطبیعه» بعد از کلمۀ«الی» این باید مفاد مادّه باشد، چون هیئت«افعل» بعث و تحریک به مفاد ماده است. وقتی که شما مفاد ماده را عبارت از ایجاد ماهیت قرار بدهید، می توانید بگویید: بعث و تحریک اعتباری«الی ایجاد الماهیه» است. جواب این حرف را که ما دادیم. ما گفتیم: سکاکی می گوید: مصدر مجرد از لام و تنوین«لا یدلّ الاّ علی نفس الماهیه» یعنی کلمه وجود همراهش نیست. همان طوری که در«ضرب» آن معنای مصدری، حالا چه ضرب هیئت و مادّه مجموعا باشد، هیئتش هم معنا داشته باشد یا نداشته باشد؟ چه به حسب ظاهر خود مصدر را ما ماده همه مشتقات قرار بدهیم، بالاخره ماده«اضرب» همانی است که در«ضرب» مطرح است. آیا در«ضرب» وقتی شما معنا می کنید، مسألۀ وجود در کار است؟ «وجود الماهیه غیر الماهیه» این همه دادوقال شده که آیا در مسأله اصاله الوجود و اصاله الماهیه، حق با اصاله الوجودی هاست یا با اصاله الماهیتی ها. پیداست که وجود و ماهیت دو مطلب هستند.

وقتی که مصدر مفادش نفس ماهیت شد، پس چرا شما به هیئت«افعل» که می رسید، می گویید:

«البعث و التحریک الی ایجاد الماهیه» این کلمه ایجاد را از کجا درآوردید؟

اگر بخواهید بگویید: در ماده مطرح است، ماده که مفادش نفس الماهیه است، هیچ پای وجود در ماده مطرح نیست و اگر بخواهید بگویید: در هیئت مطرح است، یعنی عنوان ایجاد در مفاد هیئت مطرح است. جوابش این است که مفاد هیئت هم بعث و تحریک است. و اگر بخواهید بگویید: دلیل بر اینکه مسألۀ ایجاد در مفاد هیئت مطرح است، این است که در عالم امتثال راهی برای تحقّق امتثال، جز مسألۀ ایجاد وجود ندارد، آیا امکان دارد از غیر راه وجود و تحقّق بخشیدن به مأموربه امتثال تحقّق پیدا کند؟ پس معلوم می شود که پای ایجاد در کار است. جوابش این است که مقام امتثال غیر از مقام تعلّق تکلیف است. امتثال با وجود، تحقّق پیدا می کند، اما مرحلۀ تعلّق تکلیف، مرحلۀ تعلّق تکلیف به ماهیت است و اگرچه بدون وجود هم امتثال حاصل نمی شود، اما وجود در مکلّف به و در متعلّق تکلیف نقشی ندارد. پس اولا این وجود را شما از کجا می آورید؟

جواب امام(ره) از تعلّق بعث و تحریک اعتباری به ایجاد ماهیت

اما جوابی که ایشان از این«ان قلت» می فرماید، می فرماید: ما پای ایجاد را در کار می آوریم، می گوییم: «البعث و التحریک الی ایجاد الطبیعه» دیگر قائل به تکرار چه می گوید؟ اشکال امام بزرگوار این است که هیئت دارای یک معنای حرفی است، معنای حرفی هم همان طوری که در بحث