سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 76

جای کلمۀ ایجاد و تقیید به تکرار، کلمۀ ایجادات را می گذاریم. قائل به مرّه، ایجاد الطبیعه را مبعوث الیه می داند، اما قائل به تکرار، ایجادات طبیعت را مبعوث الیه و متعلّق بعث می داند. اگر این شد، هم مسأله تکرار به صورت قیدیت مطرح نیست و هم تعدّد را از عنوان و مفاد ایجادات استفاده می کنیم.

اگر اینطور باشد چه اشکالی دارد؟

جواب امام(ره) از اشکال به لحاظ آلی و استقلالی در معنای حرفی

ایشان در جواب می فرمایند: خلافا لمرحوم آخوند، مانعی در استعمال لفظ در اکثر از معنای واحد نمی بینیم و در استعمال لفظ در اکثر از معنای واحد، فرقی بین اسم و فعل و حرف نیست. آن کسی که می گوید: در استعمال واحد شما می توانید«رأیت عینا» را استعمال کنید و اراده کنید از کلمۀ «عین» بیش از یک معنای عین را، دوتا، سه تا معنا را اراده کنید که مرحوم آخوند(ره) قائل به استحاله این بودند، لکن در بحثی که گذشت در همین رابطه قبل از بحث مشتق، استحالۀ این معنا مورد قبول واقع نشد. لذا استعمال لفظ هرلفظی باشد ولو حرف باشد، اختصاص به اسم ندارد، یعنی ممکن است شما کلمۀ«من» را در دو معنای«من» استعمال کنید، کلمه«فی» را در دو معنای«فی» یا بیشتر استعمال بکنید. چون آن نزاع مربوط به لفظ است، هرلفظی باشد، «اسما کان او فعلا او حرفا». در نتیجه؛ استعمال حرف هم در اکثر از معنای واحد، مانعی ندارد و اشکالی ندارد. اما بحث این است که ما در ما نحن فیه در مقام استعمال بحث نمی کنیم؛ آنکه مورد بحث ماست مسألۀ وضع است.

می خواهیم ببینیم که هیئت«افعل» برای چه وضع شده است؟ در رابطه با وضع صحبت می کنیم و در رابطه با وضع هم ایشان می فرمایند: اشکالی در امکان این معنا نیست. ممکن است واضع لفظ واحدی را برای چند معنا وضع بکند. اما در ما نحن فیه به این صورت که بخواهد ایجادات یک طبیعت، با تکثّری که در آنها وجود دارد و با اینکه از یک مقوله هستند و از یک سنخ هستند و مسألۀ قدر جامع هم مطرح نیست، می فرمایند: چنین وضعی معهود نیست و خلاف آن چیزی است که در رابطه با وضع معهود و مرتکز است. لذا اشکال ثبوتی ندارد، اما از نظر اثبات، چیزی شبیه این ندیده و نشنیده ایم، پس بالاخره چه کنیم؟

ایشان نتیجه می گیرند که چاره ای نداریم که در رابطۀ با نزاع در مرّه و تکرار یکی از دو راه را انتخاب کنیم، یا برخلاف آنچه که مسلّم بین المتأخرین است، بگوییم: مادۀ امر یک خصوصیتی دارد. ماده امر غیر از مادۀ مضارع، فعل ماضی و سایر مشتقات است، چون نزاع مرّه و تکرار در باب نواهی هم وارد است. برای این دو بالخصوص از نظر ماده یک حسابی باز کنیم و بگوییم: چاره ای