سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 80

این مسأله، تتمۀ آن مسأله باشد و علی احد القولین آن مسأله جاری بشود برای اینکه وقتی که ما نزاع می کنیم که آیا امر دلالت بر مرّه به معنای فرد می کند یا دلالت بر تکرار به معنای چند فرد می کند یا دلالت بر هیچ کدام ندارد، معنای اینکه دلالت بر هیچکدام ندارد، یعنی وحدت فرد و تعدّد فرد مطرح نیست، چون قائل به مرّه، فرد واحد را می گوید نه اصل الفرد را، قائل به تکرار الفرد، المتعدد را مطرح می کند و آن هم که می گوید: «لا مرّه و لا تکرار» معنایش این نیست که می گوید: الفرد. می گوید:

وحدت و تعدّد مطرح نیست.

پس در حقیقت نزاع مرّه و تکرار روی قول به تعلّق طبیعت امر، متمحض می شود یعنی اگر کسی قائل شد به اینکه امر به خود طبیعت متعلّق است و اصلا پای فرد مطرح نیست، این دیگر در نزاع مرّه و تکرار نقشی ندارد. آنوقت کلتا المسألتین باید به این صورت دربیاید، که اولا ما آن مسأله را بحث کنیم، با اینکه از نظر ترتیب، تصادفا آن مسأله بعدا بحث می شود، در ترتیب ابواب مباحث و فصول، آن را بعد قرار داده اند. روی قاعده می بایست اول آن را ذکر کنند، ببینیم«الامر هل یتعلّق بالطبیعه او یتعلّق بالفرد». آنوقت بعد روی یکی از دو قول که عبارت از تعلّق به فرد باشد، بیاییم یک مسأله ای را به عنوان تتمه و دنبالۀ این مسأله طرح بکنیم، بگوییم: «و علی تقدیر تعلّقه بالفرد هل المراد بالفرد، الفرد الواحد کما یقول به القائل بالمرّه او الفرد المتعدّد کما یقول به القائل بالتکرار او متعلّق بالفرد من دون تقیید بالوحده او التعدّد کما یقول به القائل» که هم مرّه و هم تکرار را انکار می کند.

پس اگر مقصود از مرّه و تکرار در ما نحن فیه، فرد و افراد باشد، استقلال این مسأله از بین می رود و باید به عنوان تتمۀ مسألۀ بعدی آن هم در دنبالۀ مسأله بعدی ذکر بشود، برای اینکه یک نزاعی است که روی یک قول از آن دو قول در مسأله بعدی جریان دارد و آن روی قول به تعلّق اوامر و افراد است.

اما روی قولی که اوامر به طبایع متعلّق است، اصلا دیگر حق دخالت در این نزاع را نداشته باشد. لذا صاحب فصول می فرماید: چون این دو مسأله مستقل هستند و مخصوصا ما نحن فیه هم قبل از آن مسأله ذکر شده، استکشاف می کنیم که مقصود از مرّه و تکرار در ما نحن فیه، دفعه و دفعات است و اصولا کلمه فرد و افراد که در آن مسأله مطرح است، به طورکلی در اینجا نباید راه پیدا کند.

مرحوم آخوند(ره) یک جوابی از صاحب فصول(ره) دادند که در عین اینکه اصل جواب درست است، لکن راهی که مرحوم آخوند وارد شده اند و از مطلبی که بین فلاسفه تقریبا مسلّم است، سوء برداشتی کرده اند که آن راه تمام نیست.

اما اصل جوابی که از صاحب فصول ذکر کرده اند، ظاهرا درست است که توضیحش را ان شاء الله بعد عرض می کنیم.