سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 9

آخوند باقی می ماند، که ظاهرا جواب این سؤال را نمی توانند بدهند و آن این است که آیا مستند برائت عقلیه، یعنی قاعدۀ«قبح عقاب بلابیان» همین قاعده است؟ ایشان می گوید: اگر از ناحیۀ مولا بیانی نرسیده باشد و بخواهد با عدم البیان، عبد را عقوبت بکند، این عقوبت قبیح است، «و لا یصدر من الحکیم هذه العقوبه». پس مستند برائت عقلی، قاعدۀ«قبح عقاب بلابیان» است. ما سؤال می کنیم، این بیانی که در قاعدۀ«قبح عقاب بلابیان» مطرح است، چیست؟ مقصود از این بیان منفی عقاب بلابیان، چیست؟ آیا مقصود از این بیان، یعنی بیان در مأموربه و بیان خصوصیاتی که در مأموربه می تواند اخذ بشود و بیان اجزاء و شرائطی که ذکرش برای مولا در متعلق مأموربه امکان داشته باشد، می باشد؟ یا اینکه وقتی«لا» نافیه سر کلمۀ بیان درمی آید، معنایش این است که هیچ گونه بیانی و اعلامی از ناحیۀ مولا در این رابطه نشده باشد، بیان محدود به این معنا نیست که مولا بتواند در متعلق اخذ بکند، مولا بتواند در ردیف اجزاء و شرائط بیان کند؟

امکان اخذ قصد قربت در متعلق

بله، اگر در باب سوره، شک در جزئیت بکنیم، بیان مولا در رابطۀ با«سورۀ مشکوکه الجزئیه» به این کیفیت است که سوره را در ردیف اجزاء و شرائط بیان کند، بگوید: همان طوری که در مقام انشاء فرمود: «لا صلاه الا بفاتحه الکتاب» بفرماید: «لا صلاه الاّ مع السوره». اما در باب قصد قربت، فقط گناهش این است که در متعلق نمی شود اخذ شود، نه به عنوان شرطیت و نه به عنوان جزئیت، روی مبنای شما امکان اخذ در متعلق ندارد. اما راه دیگر که برای مولا بسته نیست؟ شما خودتان در مسألۀ اطلاق، گفتید: به اطلاق لفظی نمی توانیم تمسّک بکنیم، اما یک اطلاق دیگری داریم که از آن تعبیر به اطلاق مقامی می کنیم و اطلاق مقامی را این طوری معنا کردید که گاهی از اوقات مولا، در یک مقام و موقعیتی است که می خواهد جمیع خصوصیاتی را که مدخلیت در تحقّق هدف مأموربه و غرض از مأموربه دارد، در آن مقام بیان بکند، اعم از خصوصیاتی که امکان اخذ در متعلق دارد و خصوصیاتی که امکان اخذ در متعلق ندارد. و من هم توضیحا عرض کردم که اگر مولا در چنین مقامی باشد، لابد در مقام انشاء نیست، برای اینکه انشاء، روی مبنای مرحوم آخوند(ره)، به هرکیفیتی ممتنع است.

لابد مولا در مقام اخبار است و«بما انه مخبر صادق مطلع علی جمیع الخصوصیات المعتبره فی تحقّق الغرض و الهدف»، روی مسند نشسته و خصوصیات را بیان می کند. پس بالاخره شما یک راه بیان را برای مولا باز گذاشتید و لذا اطلاق مقامی را صحیح دانستید که به آن تمسّک بشود. گفتید: اگر مولا در چنین مقام و موقعیتی بود و دیدیم که همۀ مسائل را مطرح کرد، اما هیچ گونه اشاره ای به