سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 90

است، برای اینکه همان طوری که وجود در ماهیت انسان نقش ندارد، لا وجود هم در ماهیت انسان نقش ندارد. آنکه نقش دارد همان جنس و فصل است لیس الاّ. و علت اینکه متناقضات در این مرحله به کلی مسلوب واقع می شوند و درعین حال سلب متناقضات هم صحیح است همین است. چون در این مقام، فقط در رابطۀ با ماهیت کار داریم. اگر جنس و فصل مطرح باشد، این قضیۀ حملیه صادق است، اما آنچه خارج از جنس و فصل باشد، به صورت وجود یا عدم باشد، هردو مسلوب از ماهیت است. در جسم مثلا قضیه ای که شما تشکیل می دهید، «الجسم ابیض» این را اگر به صورت حمل اولی ذاتی تشکیل بدهید، این قضیه باطل است، «الجسم لا ابیض» هم همین طور است. درحالی که اگر جسم را از نظر وجود خارجی ملاحظه کنیم، نمی تواند خالی از یکی از این دو باشد. جسم در وجود خارجی لامحاله، یا ابیض است یا لاابیض. به حسب وجود خارجی، سلب متناقضین از جسم، امکان ندارد. اما در مرحلۀ ماهیت، هیچ یک از این دو طرف، نقشی در ماهیت جسم ندارد، نه عنوان ابیضیت و نه عنوان لاابیضیت.

در نتیجه؛ این فرمایشی که مرحوم آخوند(ره) می فرمایند، فی نفسه درست است، که«ماهیت من حیث هی هی لا مطلوبه» یعنی مطلوبیت جزء ماهیت نیست، خود ماهیت نیست، «و لا غیر مطلوبه» غیرمطلوبه هم دخالتی در ماهیت ندارد. لا موجوده، یعنی«موجودیت خارج عن دائره الماهیه. لا موجوده هم همین طور است، محبوبیت و مبغوضیت هم هکذا. پس همه اینها ارتباط به مقام حمل اولی ذاتی دارد. اما آنچه ما در آن وارد هستیم در مسأله تعلّق اوامر به طبایع، آنهایی که می گویند: اوامر به طبایع تعلّق می گیرد و به تعبیر مرحوم آخوند: طلب، مفاد امر است و این به طبیعت تعلّق می گیرد، آیا تعلّق طلب به طبیعت در رابطۀ با خارج است یا در رابطۀ با مقام ماهیت است؟

به عبارت روشن تر: اگر ما یک قضیۀ این چنینی تشکیل دادیم، گفتیم: «ماهیه الصلاه مطلوبه» اما نه به حمل اولی ذاتی. نمی خواهیم بگوییم: مطلوبیت جزء ماهیت صلاه است، بلکه آن ملاکی که در حمل شایع صناعی وجود دارد، که ملاکش اتحاد وجودی است، ملاکش این است که موضوع یکی از مصادیق محمول باشد، هیچ کاری به مرحلۀ ماهیت نداریم. همانطوری که«زید انسان» را تشکیل می دهیم به صورت حمل شایع صناعی، ماهیت«الصلاه مطلوبه» هم به همین صورت است.

نمی خواهیم بگوییم: مطلوبه، داخل در ماهیت است، می خواهیم بگوییم: ماهیت صلاه یک مصداقی از مصادیق مطلوبه است و در حقیقت ماهیت صلاه با مطلوبه اتحاد وجودی دارد. مطلوبه مصادیق متعددی می تواند داشته باشد. یکی از مصادیق مطلوبه، ماهیت الصلاه است، یکی از مصادیق مطلوبه، ماهیت الصوم است، یکی از مصادیق مطلوبه، ماهیت الحج است مثلا. پس همان طوری که