سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 92

نفس ماهیت را دلالت دارد، هیئت هم که بعث و تحریک را دلالت دارد، این وجود از کجا اینجا سبز شد و اضافه شد چه وجود در مسألۀ طلب متعلّق به ماهیت یا بعث و تحریک متعلّق به ماهیت؟

دخالت وجود در هیئت از نظر وضع و نظر صاحب فصول(ره)

اینجا حرفی از صاحب فصول نقل شده حالا واقعا هم ایشان این حرف را زده باشند یا نه؟ روشن نیست، اما به ایشان نسبت داده اند که مسألۀ وجود در مفاد هیئت از طریق واضع و وضع نقش دارد، یعنی اینکه معروف است که«هیئه الامر وضعت للطلب» ایشان می فرماید اینطور نیست. «هیئه الامر وضعت لطلب الوجود» که اصلا وجود به عنوان مضاف الیه طلب داخل در مفاد هیئت است از نظر واضع. واضع این قید وجود را در مفاد هیئت آورده. ماده همان است که سکّاکی نقل اجماع بر آن کرد که مصدر مجرد از«لام و تنوین لا یدل الاّ علی نفس الماهیه» یعنی پای وجود در رابطۀ با ماده مطرح نیست. اما صاحب فصول(ره) علی ما نسب الیه، کلمه وجود را به عنوان مضاف الیه طلب، داخل در معنای هیئت امر می داند، می گوید: «لم توضع الهیئه لنفس الطلب، بل وضعت لطلب الوجود»، ماده هم که ماهیت است، مجموع ماده و هیئت عبارت می شود از طلب وجود الماهیه. این یک راهی است که به صاحب فصول نسبت داده شده است.

بعث و تحریک حقیقی و اعتباری

یک راه دیگری در اینجا هست که شاید این راه مطابق با واقع باشد. این راه هم مسألۀ تعلّق امر به طبیعت را روشن می کند و هم در رابطۀ با مسأله مرّه و تکرار، راهنما و راهگشا خواهد بود و آن این است که دو جور بعث و تحریک داریم: یک بعث و تحریک حقیقی تکوینی که بعث کننده در خارج بیاید دست آن شخص بعث شده را بگیرد و وادارش کند بر انجام آن مبعوث الیه، به صورت غیر اختیار، بعث بکند او را، تحریک بکند حقیقتا و او را وادارش کند بر اینکه مبعوث الیه را انجام بده.

یک بعث و تحریک اعتباری داریم که همان است که ما داریم از او صحبت می کنیم که فرمان و امر مولاست، بعد از آنکه مولا امر می کند، اختیار از مأمور، سلب نمی شود. می تواند مأموربه را انجام بدهد، می تواند مأموربه را انجام ندهد. می نشیند حسابهایش را می کند که اگر انجام بدهد، چه فوائدی دارد، اگر انجام ندهد چه عواقبی بر آن مترتّب می شود. بالاخره یکی از دو طرف را انتخاب می کند و به دست خودش و به اختیار خودش یا مأموربه را انجام می دهد و یا ترک می کند. این بعث و تحریک اعتباری در حقیقت قائم مقام آن بعث و تحریک حقیقی است و جانشین آن بعث و