سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 5 صفحه 177

تفاوت قیود اختیاری و قیود غیراختیاری واجب در کلام شیخ اعظم«ره»

قیودی که بین شیخ و مشهور محل اختلاف است، که آیا به ماده می خورد یا به هیأت؟ این قیود اگر امور غیر اختیاریه باشد، مسائلی باشد که در اختیار و تحت قدرت مکلّف نیست، مثل مسألۀ وقت. مسألۀ وقت در اختیار مکلّف نیست، وقت یک قطعه از زمانی است که خواه ناخواه خودش تحقق پیدا می کند. غروب شمس در اختیار مکلّف نیست، زوال شمس در اختیار مکلّف نیست، طلوع فجر در اختیار مکلّف نیست، موسم حج هم که عبارت از چند روز از ماه ذی حجّه است، آن هم در اختیار مکلّف نیست. موسم حج هم که عبارت از چند روز از ماه ذی حجّه است، آن هم در اختیار مکلّف نیست. و گاهی هم علت غیراختیاری بودنش، این است که آن امری که قیدیت دارد، فعل غیر مکلّف است، مثل«ان جائک زید فاکرمه» «ان جائک زید» درست است که مجیء فعل است، اما فعل زید است. فعل زید در اختیار این مکلّف نیست، زید به ارادۀ خودش اگر بخواهد مجیء از او تحقق پیدا می کند و اگر بخواهد هم تحقق پیدا نمی کند. این در اختیار عبد نیست مسألۀ مجیء و عدم مجیء زید. در امور غیر اختیاریه هیچ مشکله ای در کار نیست.

مرحوم شیخ می فرماید: این امر غیراختیاری به نام وقت، به نام مجیء زید، این قید برای واجب است. مشهور هم می گویند: قید برای وجوب است و در این حیث مشکله ای پیش نمی آید، چون امر غیراختیاری است. اما اگر ما فرض کردیم که این قید، یک قید اختیاری شد. در قید اختیاری اگر ما مبنای مشهور را اخذ کنیم که قبل القید اصلا وجوبی تحقق ندارد، تکلیفی تحقق ندارد، وضع این قید روشن است؛ یعنی این قید لازم التحصیل نیست. روی مبنای مشهور که قید ارتباط به هیأت دارد و ارتباط به حکم دارد، اگر شما نظرتان باشد در یکی از تقسیماتی که برای مقدمه ذکر می کردیم، می گفتیم: «المقدمه اما مقدمه الوجود و اما مقدمه الوجوب و اما مقدمه العلم و اما مقدمه الصّحه».

آنجا در آن تقسیم، گفتیم: مقدمه الوجوب از بحث مقدمۀ واجب خارج است، کسی نیامده در بحث مقدمۀ واجب مقدمه الوجوب آن را هم بگوید واجب است. مثلا روی مبنای مشهور در مسألۀ حج که استطاعت قید برای وجوب است، استطاعت یک امر اختیاری است. انسان می تواند سعی کند برای خودش استطاعت تحصیل کند، استطاعت که مثل زمان نیست، استطاعت مثل مجیء زید که فعل برای غیر و فعل برای زید است، نه، ارتباط به مکلّف دارد، استطاعت این طور نیست. درعین حال هیچ کسی نیامده بگوید که«یجب علی المکلّف تحصیل الاستطاعه»!! روی مبنای مشهور علتش روشن است. علت اینکه تحصیل استطاعت لازم نیست، این است که استطاعت مقدمه الوجوب است و مقدمه الوجوب از بحث مقدمۀ واجب خارج است. کسی نیامده مقدمه الوجوب را محکوم به وجوب کند، حتی وجوب غیری مقدمی.