سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 5 صفحه 178

تفاوت قیود اختیاری و قیود غیراختیاری در واجب بنا بر مبنای مشهور

لذا روی مبنای مشهور در قیود اختیاریه، در واجب مشروط که قید مربوط به هیأت و وجوب است، مسأله روشن است که این امر در عین اینکه اختیاری است و تحت قدرت مکلّف است، معذلک«لا یجب علیه تحصیله، لانّه مقدمه الوجوب». اما همینجا روی مبنای شیخ در بادی نظر این اشکال به چشم می خورد، شمای مرحوم شیخ که استطاعت را قید برای وجوب نمی بینید، همان طوری که وقت را قید برای واجب می بینید، استطاعت هم قید واجب است. پس هم استطاعت در باب حج قید واجب است روی مبنای شیخ در واجب مشروط و هم زمان قید برای واجب است.

وقتی که هر دو قید برای واجب شدند، می گوییم که هر دو مقدمه الواجب هستند، منتها یکی مقدمۀ غیر اختیاری واجب است، یکی مقدمۀ اختیاری واجب است. آن که مقدمۀ غیر اختیاری است، به عنوان این که غیر اختیاری است، ما می گوییم وجوب مقدمی ندارد، وجوب غیری نمی تواند پیدا کند. برای این که وجوب هر کجا بخواهد تحقق داشته باشد و به هر نوع بخواهد تحقق داشته باشد، باید به یک امر مقدور و اختیاری متعلّق شود. لذا مسألۀ زمان چون امر غیر اختیاری است، با این که مقدمۀ واجب است، معذلک وجوب غیری به او تعلق نمی گیرد. اما استطاعت چطور؟ استطاعت مقدمۀ واجب است، اختیاری هم هست. «لم لا یتعلق به الوجوب؟»

در حقیقت روی مبنای شیخ این عبارت به این برمی گردد، اگر بگویند«یجب علیکم الحج اذا استطعتم یجب فی الوقت» روی مبنای شیخ این«اذا استطعتم» به این برمی گردد، همانطوری که در «ان جائک زید فاکرمه» در تحلیل به«اکرم زیدا الجائی» برمی گشت، اینجا هم به این می گردد«یجب علیکم الحج فی الموسم مستطیعا» باید بروید استطاعت را تهیه کنید. چطور اگر مولا گفت: «یجب علیکم الصلاه متطهرا» شما می روید دنبال تحصیل طهارت! چه فرق می کند که بگوید«یجب علیکم الصلاه متطهرا» یا بگوید«یجب علیکم الحج مستطیعا» ما الفرق بین این دو تا؟ وقتی که طهارت یک امر اختیاری شد و قید برای مأموربه شد و امر اختیاری قید برای مأموربه مقدمه الواجب است و مقدمه الواجب لزوم تحصیل دارد، روی این مبنا در باب استطاعت هم باید همین حرف زده شود، که روی مبنای شیخ واجب است بر انسان که برود تحصیل استطاعت کند و حج را مستطیعا انجام دهد. این اشکال در بادی نظر به نظریۀ مرحوم شیخ بزرگوار انصاری متوجه است که شما همانطوری که در باب حج، زمان را قید برای واجب می گیرید، استطاعت را هم باید قید برای واجب بگیرید، منتها زمان امر غیر اختیاری است، وجوب مقدمی نمی شود به او تعلق بگیرد. اما استطاعت، هم قید واجب است، هم امر اختیاری است، «لم لا یتعلق به الوجوب» و اگر بخواهد کسی احتمالش