سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 5 صفحه 320

بنای مشهور

اما اگر مسأله به استحقاق مثوبت برگشت باید حل این اشکال را هم در حل اشکال دوم بررسی کنیم؛ یعنی وقتی که اشکال دوم حل شد، راهی برای حل اشکال اول هم روی مبنای معروف وجود دارد. اشکال دوم چیست؟ اشکال دوم این است که واجبات غیریه، معمولا واجبات توصلیه هستند.

بین واجب نفسی و غیری و تعبدی و توصلی فرق بود، تعبدی آن بود که در آن قصد قربت معتبر است، به هر معنایی که در باب قصد قربت مطرح است و ما هم بحثش را مفصل گذراندیم و یک بحث مهم این بود که آیا مولا قصد قربت را می تواند در دایرۀ امر و در متعلق بیاورد یا نه؟ مرحوم آخوند می فرمودند: اگر قصد قربت به معنای امتثال امر باشد، مستحیل است که قصد قربت را ردیف اجزاء و شرائط در دائرۀ مأموربه بیاورد و البته این مطلب را از ایشان نپذیرفتیم و بحثش مفصل گذشت. در واجبات تعبدیه، قصد قربت معتبر است به هر معنا.

اما در واجبات توصلیه قصد قربت اعتبار ندارد، هدف مولا تحقق مأموربه در خارج است به هر نحوی که تحقق پیدا کند و عرض کردیم که واجبات تعبدیه، نسبتشان با واجبات نفسیه این نیست که تساوی باشد؛ واجبات نفسیه گاهی تعبدیه است و گاهی توصلیه. ممکن است یک واجب نفسی باشد اما درعین حال توصلی باشد مثل مسأله اداء دین، اداء دین واجب نفسی لیکن درعین حال واجب توصلی است و در تحققش هیچ قصد قربت اعتبار ندارد و مثل مسأله دفن میت، دفن میت هم یک واجب نفسی است، اما در دفن المیت قصد قربت اعتبار ندارد به خلاف غسل المیت و الصلاه علی المیت. تجهیزات میت همه یکسان نیستند، در بعضی قصد قربت اعتبار دارد مثل غسل و مثل صلاه اما بعضی دیگر در عین این که وجوب نفسی دارد اما در آن قصد قربت اعتبار ندارد مثل مسأله دفن و مثل مسأله کفن ظاهرا در آن هم قصد قربت اعتبار ندارد پس«واجبات نفسیه علی قسمین: قد تکون تعبدیه و قد تکون توصلیه» اما هر کجا شما واجب غیری تصور کنید و پیدا کنید واجب غیری ملازم با توصلیت است همیشه واجبات غیریه عنوان توصلی دارند و علتش هم همین است که صلاحیت تقرب در اینها وجود ندارد و به تعبیر ما وجودشان«کالعدم» است و چیزی که وجودش «کالعدم» باشد، نمی تواند مقرّب باشد، نمی تواند عبد را به خداوند تبارک و تعالی نزدیک کند، لذا وجوب غیری ملازم با توصلیت آن واجب غیری است.

این قاعدۀ کلی که درست شد، منتقض شده به طهارات ثلاث که طهارات ثلاث در عین این که واجب غیری هستند، مع ذلک قصد قربت در آنها اعتبار دارد. اگر کسی وضو را بدون قصد قربت انجام بدهد، وضو را ریاء انجام بدهد، غسل جنابت را بدون قصد قربت انجام دهد و حتی تیمم را