سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 5 صفحه 395

قضیۀ شرطیه خارج کنیم، به صورت قضیۀ حینیه مطرح کنیم، منتها این مضاف الیه کلمۀ حین، بین صاحب معالم و مرحوم شیخ مختلف است. صاحب معالم می فرماید: «یجب نصب السلّم حین ما کان المکلّف مریدا للکون علی السطح» و مرحوم شیخ با یک اضافه«حینما کان المکلّف مریدا للکون علی السطح من طریق هذه المقدمه» که این خصوصیت اضافه در کلام شیخ مطرح است، لکن هر دو قضیه به صورت قضیۀ حینیه است.

احتمال سومی که در کلام مرحوم شیخ جریان دارد این است که در این دو احتمال اول که قضیه به صورت قضیۀ شرطیه بود، یا قضیۀ حینیه بود، ما شرط را شرط چه چیزی قرار می دادیم؟ مشروط ما عبارت از خود وجوب غیری بود، عبارت از تکلیف بود، عبارت از حکم مولی بوجوب المقدمه بود، چون وجوب غیری که ما در آن بحث می کنیم، وجوب شرعی است، ولو اینکه این وجوب شرعی را از راه ملازمه عقلیه استفاده می کنیم، اما ملازمه، عقلیه است، طرفین ملازمه چه در ناحیه ذی المقدمه و چه در ناحیۀ مقدمه، هر دو وجوبش، وجوب شرعی و وجوب مولوی است، منتها یکی شرعی مولوی نفسی است و یکی شرعی مولوی غیری است، فقط اختلافشان در نفسیّت و غیریّت است.

پس اگر قضیه را به صورت قضیۀ شرطیه مطرح کردیم مثل«ان جاءک زید فأکرمه» می شود؛ یعنی مجیء زید، شرطیت برای اصل وجوب اکرام دارد. آنچه که معلّق بر شرط است، نفس حکم است، نفس وجوب است، نفس ایجاب است. روی این قضیۀ شرطیه اینجا هم همین مسأله مربوط به حکم است یعنی وجوب غیری مشروط به ارادۀ ذی المقدمه است. روی حرف شیخ وجوب غیری مشروط به قصد توصّل بالمقدمه الی ذی المقدمه است. پس شرط، قصد التوصّل است و مشروط، خود وجوب غیری است. و اگر قضیه حینیه هم باشد، باز همین طور است. این کلمه«حینما» به خود حکم می خورد، «یجب نصب السلّم حین»، از نظر نحوی کلمۀ«حین» به«یجب» ارتباط دارد، یعنی این وجوب در حالی است که قصد توصّل به این مقدمه الی ذی المقدمه داشته باشد. پس روی این دو احتمال، چه به صورت قضیۀ شرطیه باشد و چه به صورت قضیه حینیه باشد، هر دو به وجوب ارتباط دارد. لذا رابطۀ قصد توصّل را از وجوب قطع کنیم و آن را در دایره واجب قرار دهیم به این معنا که بگوییم: اصلا وجوب غیری به نصب السلّم مع قصد التوصّل متعلّق شده است که این«مع قصد التوصّل» مربوط به واجب غیری است نه مربوط به وجوب غیری. دیگر این مع قصد التوصّل هیچ ارتباطی به وجوب ندارد. این قید در دایره واجب است.

مرحوم شیخ این طور ادعا می کند که آن وجوب غیری مقدمی، روی یک امر مقیّدی تحقّق پیدا می کند، روی یک شیء مقیّدی، وجوب غیری مقدمی می آید. آن شیء مقیّد چیست؟ نصب سلّم