سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 5 صفحه 399

جواب دادیم، عینا آن اشکال بدون این که قابل دفاع و قابل جواب باشد، به خود مرحوم شیخ وارد است. آن اشکال این بود که ایشان یک مقدمۀ کلی ذکر می کردند که وجوب یک شیئی، نمی تواند مشروط به ارادۀ خود آن شیء باشد و بعد نتیجه می گرفتند: اگر وجوب مقدمه مشروط به ارادۀ ذی المقدمه شد، مثل این می ماند که وجوب مقدمه مشروط به ارادۀ خود مقدمه است. اگر گفت:

«یجب علیک نصب السلّم ان اردت الکون علی السطح»، مرحوم شیخ می فرمودند: این مثل این است که بگوید: «یجب علیک نصب السلم ان اردت نصب السلم» این محال است. تعلیق بر ارادۀ ذی المقدمه هم این چنین است، ما از صاحب معالم دفاع کردیم، گفتیم: مقدمه درست است اما تطبیق آن مقدمه و نتیجه گیری آن در«ما نحن فیه» مورد مناقشه است، اگر بگوید: «یجب علیک نصب السلم ان اردت نصب السلّم» این محال است. اما اگر گفت: «یجب علیک نصب السلم ان اردت الکون علی السطح» این«لیس بمحال»، ولو اینکه ارادۀ«کون علی السطح» بدون ارادۀ نصب سلم نمی شود، «و بین الارادتین» ملازمه تحقق دارد، اما در عین حال این مستلزم محال و تحصیل حاصل نیست. آنجا این طوری از صاحب معالم دفاع کردیم.

ولی این اشکال به خود مرحوم شیخ بنابراین مبنا وارد است و قابل دفاع هم نیست، چرا؟ برای این که قبلا گفتیم که این قصد توصل وقتی که با کلام صاحب معالم ملاحظه و مقایسه شود، همان کلام صاحب معالم است، منتها با یک خصوصیت اضافی، صاحب معالم فقط شرط را«اراده ذی المقدمه» قرار می داد. اما ایشان که شرط را قصد توصل قرار می دهد، گفتیم که در قصد توصل، دو اراده مطرح است، کسی که قصد می کند توصل به این مقدمه را«الی ذی المقدمه»، دو اراده دارد، هم اراده ذی المقدمه و هم اراده مقدمه، در حقیقت قصد توصل، انحلال به دو اراده پیدا می کند: «اراده ذی المقدمه و اراده المقدمه»، اگر وجوب غیری مقدمه مشروط به قصد توصل شد، معنایش این است که مشروط به دو اراده شد، مثل این است که مولا بگوید: «یجب علیک نصب السلّم ان اردت الکون علی السطح و اردت المقدمه» که«اردت المقدمه» داخل در شرط است و وجوب، اشتراط به ارادۀ خود مقدمه پیدا می کند، در نتیجه وجوب مقدمی، تأخر از ارادۀ مقدمه دارد و اگر تأخر از اراده داشت، معنایش این است که این مقدمه، وجوب هیچگونه بعث و تحریکی نسبت به او نداشته، بلکه در رتبۀ متقدمۀ بر وجوب غیری، خود ارادۀ نصب سلم نقش در ایجاد نصب سلم داشته است. در مسألۀ استحالۀ تحصیل حاصل، فرق نمی کند که وجوب، وجوب نفسی باشد و یا وجوب غیری باشد، به دلیل اینکه خود مرحوم شیخ هم به صاحب معالم در رابطۀ با همین وجوب غیری، اشکال تحصیل حاصل را مطرح می کردند.

از مرحوم شیخ سؤال می شود مگر در آن ضابطۀ کلی نفرمودید که تعلیق وجوب«و اشتراط