سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 5 صفحه 438

اراده کند و می تواند اراده نکند. اگر اراده ضمیمه بشود به سایر مقدمات، علت تامه تحقّق پیدا می کند.

پس اراده در سایر واجبات به عنوان متمّم و مکمّل علت تامه مطرح است؛ چه اشکالی دارد؟ می فرماید: اشکالش این است که اراده اگر متمّم و مکمّل شد، روی مبنایی که داریم که«الاراده امر غیر اختیاری» و اگر بخواهد اختیاری باشد مستلزم تسلسل است، لذا ارادۀ مکمّل علت تامه نمی شود تا وجوب غیری به آن تعلّق بگیرد. پس از یک طرف، «مکمّل العله عباره عن الاراده» و از طرف دیگر، اراده هم به علت غیر اختیاری بودن، نمی شود متعلّق وجوب غیری قرار بگیرد. اما در واجبات تولیدیه، مکمّل علت، عبارت از اراده نیست، مقدمات تحقّق نار که فراهم شد، خود نار که تحقّق پیدا کرد، به مجرد تحقّق نار، «یترتّب علیه الاحراق قهرا.» در حقیقت، مکمّل علت تامه در واجبات تولیدیه، آخرین جزئی است که«یترتّب علیه ذو المقدمه قهرا و یوصل الی ذی المقدمه تکوینا» اما در واجبات غیر تولیدیه، اراده مکمّل علت است، یعنی می تواند همه مقدمات را در خارج ایجاد کند، مع ذلک انجام ذی المقدمه و تحقّق آن را اراده نکند. اگر بخواهد ذی المقدمه در آنجاها تحقّق پیدا کند، باید به دنبال مقدمات، اراده ذی المقدمه هم وجود داشته باشد و اراده نمی تواند متعلّق وجوب غیری و متعلّق تکلیف واقع شود.

پس فرق بین واجبات تولیدیه و تسبیبیه و غیر واجبات تولیدیه و تسبیبیه با این که هر دو نیاز به علت تامه دارند«و الممکن یستحیل صدوره بدون العله التامه»، با اینکه در این جهت مشترکند، لکن فرقشان این است که در واجبات تولیدیه، مکمّل علت تامه، غیر از اراده است، اما در واجبات غیر تولیدیه، مکمّل، عبارت از اراده است و اراده نمی تواند متعلّق وجوب غیری واقع شود. این اشکال مهمی است که مرحوم محقق خراسانی در بیش از یک صفحه و نیم تقریبا به مرحوم صاحب فصول وارد کرده است.

لکن اساس این اشکال باطل است و علت بطلانش این است که ایشان از کلام صاحب فصول یک برداشتی کرده اند که مراد صاحب فصول از مقدمۀ موصله چنین معنایی نیست که کلام صاحب فصول را حمل بر آن معنا کرده است. ایشان خیال کرده اند که صاحب فصول وقتی که به مقدمۀ موصله تعبیر می کند و عنوان موصلیت را صفت برای مقدمه قرار می دهد، معنایش این است که مقدمه، خودش موصل به ذی المقدمه باشد، خودش ایصال الی ذی المقدمه بکند. آن وقت کجاست که مقدمه خودش موصل الی ذی المقدمه است؟ خودش ایصال قهری الی ذی المقدمه دارد؟ آن در علت تامه است آن هم در واجبات تولیدیه و تسبیبیه و الاّ اجزاء العله که به تنهایی«لا یوصل الی ذی المقدمه» و همین طور خود علت تامه در غیر واجبات تسبیبیه و تولیدیه، اگر با اراده ملاحظه کنیم، درست است که یوصل اما اراده نمی تواند وجوب غیری داشته باشد، لذا اراده را باید کنار بگذاریم و