سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 5 صفحه 444

نمی توانیم مورد برای اشکال دوم پیدا کنیم. اشکال دوم موردش آنجایی است که مقدمه ای بیاید و به دنبالش، ذی المقدمه هنوز تحقق پیدا نکرده باشد. آیا می شود نار بیاید و به دنبال آن احراق تحقق پیدا نکند؟ می شود مقدمۀ موصله به آن معنایی که مرحوم آخوند از کلام صاحب فصول برداشت کردند، تحقق پیدا بکند، اما در عین حال به دنبال آن هنوز ذی المقدمه نیامده باشد؟ در حقیقت طبق برداشت قبلی از مسأله مقدمۀ موصله از مورد کلام صاحب فصول خارج است. مقصود ایشان مقدمه ای است که علت تامۀ برای ترتب ذی المقدمه باشد، به طوری که حتی ارادۀ مکلف هم بین علت و معلول، متخلل و فاصله نشده باشد. پس چطور بین این دو دلیل جمع می شود؟ باید بگوییم: اشکال دوم با قطع نظر از بیانی است که در اشکال قبلی بیان شد، یعنی این اشکال با صرف نظر از اشکال اول است.

معنای صرف نظر کردن، این است که اختصاص به علت تامه، آن هم در خصوص واجبات تولیدیه ندهیم و الاّ اگر اختصاص به آن پیدا کند، دیگر مقدمۀ موصله ای نداریم که به دنبال آن، ذی المقدمه بلافاصله، حتی بدون اینکه اراده مکلف نقش داشته باشد، بیاید. چنین مقدمه ای که متخلف از ذی المقدمه باشد، نداریم.

به عبارت دیگر: سلّمنا که اشکال اول این طوری که گفتیم، نباشد که اختصاص به علت تامه در واجبات تولیدیه و تسبیبیه دارد، با کلمۀ سلّمنا نوبت به این دلیل دوم و اشکال دوم می رسد. و الاّ اگر بخواهیم هر دو را باهم جمع کنیم، دیگر جا برای اشکال دوم نمی تواند باقی باشد.

تا اینجا روند بحث و سیر بحث این بود که، سه اشکال ثبوتی به صاحب فصول شده بود که یکی مسأله دور، یکی مسأله تسلسل و یکی اینکه در ذی المقدمه، اجتماع وجوب نفسی و غیری می شود.

این سه اشکال را جواب دادیم. دو اشکال مرحوم محقق خراسانی، گرچه بیشتر جنبۀ اثباتی دارد لکن می شود اینها را هم جزو اشکالات ثبوتی به حساب آورد، به این کیفیت که قول به وجوب مقدمۀ موصله، مستلزم محدود کردن دایرۀ وجوب غیری به علت تامه، آن هم در واجبات تولیدیه است.

مگر واجبات تولیدیه چقدر است که حکم را محدود به آن کنیم؟ آن هم نه در رابطۀ با تک تک مقدماتش، بلکه در رابطۀ با مجموعۀ مقدماتش که از آن تعبیر به علت تامه می شود. لذا این تالی فاسد محدودیت که تا این درجه است، یمکن به حساب مقام ثبوت گذاشته شود و ادعا شود که قولی که مستلزم چنین محدودیتی است، ثبوتا باطل است و دیگر در مقام اثبات نباید بحث و گفتگو کنیم؛ و همین طور این اشکال اخیر.

خیلی مهم نیست که اسم اشکالات مرحوم آخوند را اشکالات ثبوتی بگذاریم، یا اثباتی، بالاخره تا به حال پنج اشکال به صاحب فصول وارد شده بود، که تمامی این اشکالات قابل دفاع و قابل جواب بود. نه مسألۀ دوری لازم می آمد، نه تسلسلی در کار بود، نه اجتماع وجوبین در ذی المقدمه