سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 5 صفحه 461

حصول غایت، ارتباطی به نقصی در این مقدمه نداشته، این مقدمه کاملا با تمام خصوصیات و با تمام جهات تحقق پیدا کرده است، چرا مطلوبیت غیریه نداشته باشد؟

بعد می فرمایند: اگر بخواهیم بگوییم: ترتب و تحقق آن غایت، در مطلوبیت غیریۀ هر ذی غایتی، مدخلیت دارد، لازمه اش این است که غایت هم به عنوان قیدیت در متعلق وجوب غیری اخذ شده باشد و یک وجوب غیری هم متعلق به غایت شود؛ عنوان مقدمه و ذی المقدمه وقتی که تبدیل به غایت و ذی الغایه می شود مطلب عکس می شود. یعنی ذی المقدمه عنوان غایت پیدا می کند و مقدمه ذی الغایه می شود، آن چیزی که«یترتب علیه الغایه» از آن به ذی الغایه تعبیر می کنند که در«ما نحن فیه» ذی الغایه، عبارت از مقدمه است و غایت عبارت از ذی المقدمه. بعد می فرماید: اگر ترتب غایت در مطلوبیت غیریۀ ذی الغایه قیدیت داشته باشد و مدخلیت داشته باشد، لازم می آید که پر مطلوبیت غیریه، غایت را هم به عنوان قید ذی الغایه بگیرد، وجوب غیری به آن هم تعلق بگیرد.

البته ایشان دیگر نمی فرمایند که اجتماع وجوبین در غایت تحقق پیدا می کند، مثل یکی از اشکالاتی که در مقام ثبوت به صاحب فصول وارد می شد که لازمۀ قول صاحب فصول این بود که وجوب نفسی و وجوب غیری در ذی المقدمه اجتماع پیدا کند. ایشان آن طور تعبیر نمی فرمایند که «یجتمع وجوبان» بلکه می فرمایند: لازم می آید که غایت با اینکه غایت است، مطلوبیت غیریه داشته باشد و این خودش تقریبا بدیهی البطلان و واضح البطلان است؛ برای این که آن چیزی که مطلوبیت غیریه دارد، عبارت از غایت است. چیزی که به عنوان اصل و اساس مطرح است، معنا ندارد دیگر وجوب غیری و مطلوبیت غیریه پیدا کند، نه به لحاظ اجتماع وجوبین؛ بلکه به لحاظ این که دیگر غیری نداریم که این به تبع آن مطلوب باشد. بالاخره باید به یک جایی منتهی بشود که آن مطلوبیت نفسیه و اصلیه را داشته باشد. اینجایی که ما نصب سلّم و کون علی السطح بیشتر نداریم، اگر بخواهد این ترتب کون علی السطح به عنوان قیدیت در وجوب غیری نصب سلّم دخالت داشته باشد، لازم می آید که کون علی السطح هم مطلوبیت غیریه داشته باشد. به عنوان این که قید مقدمه است؛ قید ذی الغایه است؛ قید واجب غیری است؛ و قید واجب غیری هم طبعا وجوب غیری دارد. در این صورت آیا کسی می تواند ملتزم شود به این که نصب سلّم، مطلوبیتش مطلوبیت غیریه است؟ پس مطلوبیت نفسیه مربوط به چیست؟ ایشان نمی خواهند روی مبنای اجتماع وجوبین تکیه بکنند، شبیه اشکال متقدم روی نفس همین معنا که کون علی السطح بدیهی است که مطلوبیتش، مطلوبیت غیریه نیست، برای این که اگر مطلوبیتش مطلوبیت غیریه است، پس آن غیر دیگر چیست؟ غیر از نصب سلّم و کون علی السطح یک مطلب سومی نداریم که بگوییم: آن دو تای دیگر، برای آن مطلب سوم، مطلوبیت غیریه پیدا کردند. امر در محدودۀ همین دو چیز است: نصب سلّم و کون علی السطح. پس